Поиск
Ene Til: Jıldız köppü, je qırğız dialekti köppü? Qırğız tilinin dialekttik özgöçölüktörü.
- 7 янв. 2024 г.
- 6 мин. чтения
Обновлено: 18 июл.
Türkün oyuusu bar qırğız şırdağı. İçki Teñir-Too. 10.8.2009.
Qırğız ulutunun ar qıl diasporaları bar. Alardın sanına ğana qızıqpastan, dialekttik özgöçölüktörün da qadırlaşıbız abzel. Tarıhçının bloğu.
Marqum publisist Toqtobay Mülkübatov ağabız şart süylögön, tamaşaköy kişi ele. Al tee 1980-jıldardın eteginde, “Qayra quruular” doorunda, öz elinin köñülün kötörüü üçün “jıldız köppü, qırğız köppü” degen uraan astında maqalalar jaynap çıqqan kezeñde “Indiya'da eki milliondoy qırğız bar eken” dep jazıp çıqqan ele.
Bir iret ağa joluğup qalğanımda:
“Bayke, taq ele maalımat berseñiz bolmoq eken, Qıtay'da 150 miñdey qırğız bar, alardı düynö bilet. Anan qantip ele maalımat erkinireek taralğan Indiyada qırğızdar uşunça sanda jaşağandığın bilbey qalmaq elek?” – dep suroo salsam, al küldü da: “Biz jalğız emespiz, az emespiz dep köñüldörü kötörülüp qalsın, dep jazıp qoybodumbu!” – dedi.
Azırqı tapta Qıtay'dağı qırğızdardın sanı 202 miñden aştı (buğa tarıhıy Mançjuriya'dağı fu-yü qırğızdarın, Tarbağatay qırğızdarın jana loptuqtardı qoşqon joqpuz).
QER'degi qırğızdardın Qızılsuu Qırğız avtonom oblusu jana ayrım ayıldıq deñgeeldegi avtonomiyalıq qıştaqtarı bar. Qıtay qırğızdarı öz ene tilin jana uluttuq madaniyatın mıqtı saqtap qalışqan. Qıtaylıq qırğızdardın aytuusundağı “Manas” eposu bul köp etnostuq iri mamlekettegi üç zalqar epostun biri qatarı (tibet jana monğol epostoru menen janaşa) rasmiy taanılğan.
Al emi Indiya'da bir neçe jüzdöy qırğız barbı, je joqpu, taq bile albaybız. Anın qoñşusu Pakistan'da 1930-jıldarı, b.a. SSSR'degi stalindik doordo, Qıtay'ğa arğasız bozğunğa ketken qırğızdardın ayrım toptorunun urpaqtarı aligiçe jaşap kelişet.
Dialekt – jalpı uluttuq tildin baylığı
Biz murda dağı uşul nuqta maqala jazğan elek. Biroq bul öñüttü ulam başqa maalımat menen tereñdetip tüşündürüü aşıqça emes ekendigin tuydum.
Tee 1980-jıldarı Taşkende oqup jürgön kezimde jızaqtıq jana anjıyandıq qırğız ilimpozdor menen taanışıp, dostoşup qaldım. Taşkendik özbek, qazaq, uyğur, tatar, orus jana başqa dostorum, taanıştarım payda boldu.
Jızaqtıq jana anjıyandıq qırğızdardın tilinde özbek tilinin taasiri bardığın ğana üyrönböstön, özbek ulutunun özünün biri-birinen qıyla ayırmalanğan horezmdik, ferğanalıq, taşkendik jana başqa dialektteri bar ekenine kübö boldum. Alardın arasında “y” debesten, “j” qılıp süylögön öküldörün uçurattım ele, alar munu: “Bizdin babalarıbız köçmön özbekter (“quçmançi uzbeklar”) ele” degen pikirin aytıp tüşündürüşkön.
Özdörün pasportto “özbek” dep jazğanına qarabastan, “menin ulutum – qıpçaq”, “menin tegim – laqay” degen aydıñdardı da uçurattım.
Oşol Taşkende oqup jürüp, uyğur boordoştorum menen jaqın boldum. Alardın tilinde da qaşqardıq, quljalıq, hotandıq, turpandıq ayırmaluu dialektter bar ekendigin üyröndüm. Bir iret Turpan öröönünö barıp, bazardağı uyğur tuuğan menen süylöşö qalsam: “Sizdin tiliñizdi oñoy tüşündüm. Bizdin dilektti Ürümçüdö saal qopol körüşöt”, – dep al ağınan jarıldı.
Dañazaluu türqoloğ Edğam Tenişev ağayıbız türk tilderin salıştırma iliktep kelip, loptuqtardı Lop kölünün aylanasında qalıp qalğan qırğızdardın bölügü dep ilimiy türdöştürgön. Azırqı tapta aq qalpağın tüşürbögön bul çaqan etnostun tilin uyğurlar öz dialekti qatarı körsötüp kelişet.
Qazaq tuuğandardın da köp dialektteri bar. Arasında ölkö içinde ğana emes, quljalıq, şiberdik, orunborduq, bayan-ülgeylik, taşkendik jana başqa dialektter da bar.
Türkiyada dağı azırqı anatoliyalıq (anadolu) türktörünün bir qatar ayırmaluu dialektteri bar.
Al emi Iraqtağı kerquq türkmöndörün bir ele uçurda azerbayjandardın, türkmöndördün jana anatoliyalıq türktördün öküldörü öz dialekti qatarı sıpattooğo tırışqanına kübö bolduq.
Alar ar qanday dialekt öz turuşu menen ele tiyeşelüü uluttun tildik qazınasının ajırağıs bölügü ekendigin durus añdaşat jana bul dialektti eç jeribesten, al dialektte süylögön tekteş eldi quçağına aluuğa ıntızar boluşat.
Qırğızdardın etnostuq ar qıl çöyrölör menen alaqaları
Al emi alatooluq ayrım qırğızdar bolso çettereek jaşağan qırğızdardın süylögön tilinde bir az çooçun körünüş bolso ele “çooçun ele” dep bütüm çığaruuğa şaşat. Al tügül bügünkü künü da ilgerki sanjıranı “çuqulap”, bul insandın ata-babası “jat elden eken” dep sayasat toquuğa tırışqan diplomduu pendeler da kezige qalıp jürüşöt.
Misaldardın biri qatarı etnoğrafiyalıq saparıbız maalında qaraqorumduq (Şaydılda Bazar ayılınan çıqqan) qırğızdardın ökülü Abdısamat Nuraqun uulu inibiz menen Hotandın Keñ-Qıya (Keñ-Qır) ayılında joluqqandağı bir video maegimdi sunuştay keteyin.
Tasma. Şaydılda-Bazar qıştağında tuulğan Abdısamat Nuraqun uulu menen maek. (Qaraqorum toolorundağı Şaydılda-Bazar ayılı akimdik başqaruu jağınan QER'din Hotan dubanının Pişan (Ğuma) oodanına qaraştuu Keñ-Qıya Qırğız avtonom qıştağına baş iyet). 27.07.2015.
Bul maektin etegindegi oy-pikirlerdin ayrımdarı şaydılda-bazardıq jigittin sözünün mazmununa jana özün qırğız dep sıymıqtanaarına basım qoyboston, Abdısamattın sın oy jazğan kişiler bilgen adabiy tilden tışqarqı çöyrögö ılayıq süylöp jatqandığına qarata tekeber mamileni çağıldırıp qalğan.
Ösöör el başqa etnostordun ökülün juuruluşturuuğa ar dayım açıq boluşu kerek. Al emi dialekt – bul jürüm üçün zarıl bolğon ötkööl madaniy-etnostuq köpürö.
Munu araptardın dialektterinen ele bayqasa da bolot. Maselen, bir ele sözdü Maroqqodo fransuz termin menen, Livanda anglis termin menen, Iraqta nağız arapça termin menen çağıldırğan uçurlar bar.
Negizi, qırğızdardın aydıñdarı jana ayköl öküldörü dağı almustaqtan ele başqa dialektte süylögön boordoştoruna quçaq jayıp turuşqan.
Eldik estutumda “qırq uruu qırğız” tüşünügü bekerinen bekem tamır jaybasa kerek. Üç miñ jıldıq tarıhında qırğızdar, albette, qırqtan köp etnostun öküldörün özünö juurultuşqan, biroq bir kezde sıyqırduu qabıl alınğan “qırq” sözü “eñ köp”, “telegeyi tegiz”, “baarın qamtığan” sıyaqtuu maanilerdi da özünö şireltet emespi.
Ayrım misaldardı dele keltirelik. Isıq-Köl'gö Anjıyan'dan oop kelgen Jılqıaydar'dı (anın uulu Tilekmat kiyin köldük qırğızdardın taanımal elçisi bolğon), Narın'dan Anjıyan'ğa barıp, Alımbek datqanın qoldoosuna ee bolğon aqın Arstanbekti, 1916-jılı Qaqşaalğa barıp, “Manas” aytıp, danaker bolğon Sağımbaydı jana başqa insandardın tağdırların eske alalıq.
Qırğız ayılına çet jaqtan qonoq bolup je sooda kerbeni menen kelgen kişiler oşol ayıldın qorğoosuna ee bolğon.
Qırğızdar diplomatiyalıq alaqalar üçün (tüpkülügündö, qandı bayıtuu üçün) başqa etnoston ayal aluunu jana qız berüünü eröön-töröön körüşçü emes.
Hun doorunda Li Lindin urpaqtarının qırğızdaşqanı, 840-jılı Orhonğo öz tuusun sayğan Enesay qırğız qağanının enesi türgöş, ayalı qarluq bolğonduğu, “Manas” eposunda han Manas Buqardın qızın, uulu Semetey Tündük Ooğanstandağı töböldün – Aqun handın qızın alğandığı, tegi hanzu (qıtay) qanzaada jana qolbaşçığa Almambet ısımın ıyğarıp, qırğızdaştırğandığı tuuraluu jana başqa jazma jana folklorduq maalımattar qırğız eli Içki jana Borborduq Aziya'da jana Keñ Altay'da (jalpı Altay, Orhon jana Enesay aymağında) köp etnostuu qırdaalda dinamikaluu jana sabırduu jaşoo tarizin baştan keçirip kelgendigin aygineleyt.
Alımbek datqa menen Qurmanjandın özbekter menen quda-söök bolğonduğu jönündögü maalımattı alğaç ıramatılıq adabiyat taanuuçu Satıbaldı Mamıtov şardana qılğan ele.
Al emi Qoqon handığın biylegen Şeralı handın enesi jana eki ayalı teñ qırğızdar bolğonduğun müldö qırğız bilet. Mından başqa da qırğız-özbek etnostor aralıq qarım-qatnaştarının çoo-jayın tarıhçı Qıyas Moldoqasımov öz qandidattıq dissertasiyasında durus izildegen.
Al ferğanalıq qıpçaq Musulmanqul menen qırğızdar quda-söök boluşqandığın da belgilegen. Alımqul atalıq, Polot han, Abdıqadır Orozbekov, Ishaq Razzaqov sıyaqtuu qırğız insandarı özbek sayasatçıları menen qamır-jumur işteşken.
(Dağı qarañız: Moldoqasımov K.S. XIX qılımdın ekinçi jarımı – XX qılımdın başındağı qırğız-özbek elderinin tarıhıy baylanışının önügüşü: Tarıh ilimderinin qandidatı... avtoreferatı. – Bişkek, 1994. Moldoqasimov K. Bir darödan suv içğan ellarmiz // Halq sўzi. – 03.11.2023. – B. 4.).
Qazaqtın jaş tarıhçısı Manat Beysen uulu Keldibekov (Keldıbekov) XVII–XIX qılımdardağı qazaq-qırğız etnostuq alaqaları tuuraluu dissertasiyasın qorğoonun aldında turat.
Mınday el aralıq jana etnostor aralıq alaqalar eç qaçan izsiz qalçu emes. Bul – eki taraptuu jürüm. Qırımdıq noğoylordun, uraldıq başqırlardın, qazaqtardın, özbekterdin, uyğurlardın, tıvalıqtardın, altaylıqtardın, sahalardın, sarı-uyğurlardın, monğoldordun, burättardın j.b. arasına juuruluşqan qırğızdar da bolğon.
Dialekt özgöçölüktörün urmattap üyrönüü zarıl
Talastıq jana ayrım çüylük qırğızdarda “-atır” (“at minip baratır”) degen aytımdar, içkilik qırğızdarda “-adılar” (“at minip baratadılar”), hotandıq qırğızdarda “-atıdu”(“at minip baratıdu”) sıyaqtuu aytımdardı uqqanda, alardı eliktöögö albastan, teskerisinçe, alardın dialekttik özgöçölüktörün añdoo jana urmattoo menen qabıl aluu abzel.
Tasma. Keñ-Qıya Qırğız avtonom qıştağında bayırlağan Tursun Ybırayım aqsaqal “Manas” eposunan üzündülördü aytuuda. Keñ-Qıya (Keñ-Qır), Hotan, ŞUAR, Qıtay El Respublikası. 26.7.2015.
Qırğız körköm adabiyatında Qasımalı Jantöşev, Tügölbay Sıdıqbekov, Tölögön Qasımbekov, Murza Ğaparov, Aman Saspaev, Aşım Jaqıpbekov, Keñeş Jusupov, Musa Murataliev, Topçugül Şaydullaeva, Çoyun Ömüralı uulu, Amantur Abdırasul, Tolqun Adi uulu sıyaqtuu qalemgerlerdin bay tili ar qıl dialektterdin özgöçölüktörün çağıldırğan.
Al emi Quseyin Qarasaev, Qonstantin Yudahin, Güljamal Bakinova, Jeenbay Muqambaev, Buudaybek Sabır uulu, Sulayman Qayıpov, Mambetturdu Mambetaqun, Makelek Ömürbay, Taalaybek Abdiev sıyaqtuu ilimpozdor jana qalemgerler dialektterge taandıq arbın sözdördü ilim çöyrösünö kirgizişken.
Dialekt özgöçölügü qamtılğan ar qıl maalımattı marqum aqın, jazuuçu jana žurnalist qızıbız Jıpar Aqunova (1959–2023) internette jazdı ele, andan kiyin anın yumorduq maalımatı rejissör Irısbek Jabirovdun 2014-jılı tartılğan “Tündüktük kelin” qomediyaluu tasmasına (prodüseri Erqayım Qambarova) özök bolğon.
