Bölüşüñüzdör:

кыргызская латиница, латиница для кыргызского, кыргызский язык, кыргызча латын ариби, кыргыз латын алфавити

© 2019 QYRGYZ.COM © Qyrğyzça Latyn Mejkindigi

Кыргыз тилинин латын алфавити | Qyrğyz tilinin latyn alfaviti

Латын ариби менен >

На русском >

Тынчтыкбек Чоротегин агай тарабынан салымын көргөн жана Сулайман Кайыпов агай менен бирге макулдугун алган Кыргыз Латын арибинин жаңы варианты.

Негиз катары, ардактуу Касым Тыныстанов тарабынан түзүлгөн жана 1930-жылдарда колдонууда болгон кыргыз латын алфавити алынды. Айрыкча, орток мүнөздүү жана бирдей убагында иштелип чыккан Түрк Жумурияты арибинен да пайдаланылды. Азыркы латын ариптеринде сейрек кездешкен эки тамга бүгүнкү күнгө йлайыкталып түзөтүлгөн: "
Ƣ[ғ], Ь[ы]" >> "Ğ, Y".
Жана, калган кошумча тамгалардын алгачкы негизги кебетеси-калыбы сакталары менен алардын диакритикалык белгилери бир иретке салынган: "
[ң], Ө[ө], Y[ү]" >> "Ñ, Ö, Ü".

Алфавиттин жалпы тамга саны -
отуз (30). Жана эне курамынын тышкарысында, атайын илимий чыгармаларында колдонууга пайдалуу үч(3) диалекттик тамга: Ää - ә/æ/, Žž - жумшак җ/ʒ/, Ww - в'/w/.

Варианттын өзгөчөлүктөрү:

"Бир тыбыш - бир тамга" эрежеси алкагында, жалпы латын арибинин эне курамына кирдебен кошумча тамгалардын саны - алты(6): Ç[ч], Ğ[ғ], Ñ[ң], Ö[ө], Ş[ш], Ü[ү].
• Психологиялык жана илимий жагынан маанилүү болгон
Тарыхый Улантуучулук Принсиби сакталып турат: "Жаңы алфавитти түзүп аны кабыл алдык" эмес, "мурунку доордо маркум Тыныстанов тарабынан түзүлүп, колдонууда болгон латын арибибизди бүгүнкү күнгө ылайыктап колдоонун улантып жатабыз (кирил жана арап ариптери менен үчөө бирге:
үчилтик алфавит стратегиясы алкагында)" деп кийинки муундарга түшүндүрүү мүмкүнчүлүгү пайда болууда.

Кыргыз тили, кыргызский язык, кыргызская латиница, алфавит, латын, ариби, арип, алиппе, alippe, kyrgyz language, latin, latyn, latın, alphabet, aribi, qyrgyz, qyrğyz, qırğız, kırgız dili, alfabe, қырғыз, qьrƣьz, قىرعىز, قيرغيز, www.qyrgyz.com
Salyştyrma-üçlü.jpg

Кошумча түшүндүрмөлөр:

1. Y [Ы] тамгасы:
а) 1930-жылдаркы Ь[ы] белгиси, латын тамгасы катары бүгүн башка эч жерде колдонулбай ыңгайлуугун жоготкон.
б) Кыргыз тилинде "Ы" тыбышы "А"дан кийин эң көп колдонулган үндүү тыбыш болгондуктан, кошумча белгилерден эмес, латын алфавитинин эне курамындагы бир тамга (буквы базового латинского алфавита) тандоо керек. Булардан эң жакыны жана таанымалы - "Y" тамгасы.
Европалык чех, поляк алфавиттерде бар. Англис жазууда дагы "
Ы"ны "Y" белгилейт: Kyrgyz (кыргыз), Grozny (Грозный), Navalny (Навальный), Kyzyl (Кызыл), Tyva (Тыва).
Түркиялык "
I[ы]" жана башка кошумча жасалган тамгалар (Î, Ï, Į, Ī, Í) - сейрек таанылган белгилер. Изилдөө чыгармаларда, энциклопедияларда тыбыш көрсөткүчү катары колдонулат.

Кыргыз тили, кыргызский язык, кыргызская латиница, алфавит, латын, ариби, арип, алиппе, alippe, kyrgyz language, latin, latyn, latın, alphabet, aribi, qyrgyz, qyrğyz, qırğız, kırgız dili, alfabe, қырғыз, qьrƣьz, قىرعىز, قيرغيز, www.qyrgyz.com
Кыргыз тили, кыргызский язык, кыргызская латиница, алфавит, латын, ариби, арип, алиппе, alippe, kyrgyz language, latin, latyn, latın, alphabet, aribi, qyrgyz, qyrğyz, qırğız, kırgız dili, alfabe, қырғыз, qьrƣьz, قىرعىز, قيرغيز,

2. J [Й] тамгасы:
Ошентип, 1-пунктта жазылгандай, "Ы" тыбышына "Y" тандалса, "Й" үчүн "J" алсак болот.
а) 1930-жылдары кыргыз латын арибинде "J" тамгасы "Й" тыбышы катары колдонулган.
б) "J[й]" тыбышты белгилеген үч таанымал вариант бар: Y, J, Ý(түркмөн алфавити). Калган белгилери ар кандай жадыбалдарда колдонууга жарайт (кеңири колдонуу үчүн эмес): Ỳ Ŷ Ÿ Ỹ Ẏ Ỵ ẙ Ỷ Ȳ Ɏ Ƴ ƴ.
"
J" тамгасы, "Й"га туура келген сейрек бир белги эмес. Европанын жарымы аны "Й" тыбышы катары тааныйт: Германия, Түндүк Европа жана скандинав өлкөлөрү, латын ариби болгон слав өлкөлөрү (Чехия, Польша..), латынча, албан, венгр, фин, эстон жана эсперанто тилдеринде кездешет.
Мисалдар: Juventus, Johansson, Jan Huss, Reykjavik.
Реестрдагы аты: "
йота" жана "джей". "Джота" жана "джей" эмес.

3. "Sh, Ch, Ng, Zh, Oe, Ue" ж.б. диграфтар:
Бул вариант болбойт. Себеби, латын арибин кабыл алуунун эрежелерден бирөөсү: "бир тыбыш - бир тамга". Айдыңдар, окумуштуулардын кабыл алынган чечими. "Ö, Ü, Ç, Ş, Ñ, Ğ" белгилери, тамга катары - кеңири таанылган символдор болуп көп алфавиттерде кездешет. "Õ, Ô, Ó, Ć, Ń, Ņ, Ù, Ų, Ꞑ, Ŋ" белгилери - же чалпы чөйрөсүндө сейрек колдонулат, же көбүнчө өз алдынча тамганы эмес анын жумшалган, каткалаң абалды жана басымды көрсөтө турган символдор. Айрыкча, лингвистикалык, этимологиялык, транскрипциялык жадыбалдарда тыбыш көрсөткүчү катары колдонулат.

4. Каткалаң "Q[қ] - ق, Ğ[ғ] - غ" жана кошумча диалектилик (Ää - ә, Žž - җ, Ww - в') тамгалар:
а) Тарыхый улантуучулук принсибине (историческая преемственность) таянуу. Мурдагы алфавиттерде бул тамгалар бар болчу: орхон-энесай жазмаларда, арап жана 30-жылдар латын ариптеринде. Эми, бүгүн Кытайдагы боордошторубуз арап арибиндеги каткалаң "қ - ق, ғ - غ" колдонушат. Үчилтик алфавит стратегиясын дагы так аткара алуу үчүн зарыл болгон тамгалар.
б) Заманбап жалпы каптоо зарылдыгы. Кыргыз улутунун колдонууда болгон алфавиттер, Кыргыз Республикасындагы кыргыздарга гана кызмат кыла албайт. Бүгүнкү кыргыздар, заманда жоголгон, Шибердин узак бурчунда жергелешкен, башкалары менен катнаштарды жойгон коом эмес болгондуктан, алфавиттердин, Өлкөдө жайгашкан башка этносторго, жарандарга, жана четте жашаган памирлик, кытайлык, европалык кыргыздарга ийкемдүү, түшүнүктүү, кенен болуунун зарылчылыгы бар.

Кыргыз тили, кыргызский язык, кыргызская латиница, алфавит, латын, ариби, арип, алиппе, alippe, kyrgyz language, latin, latyn, latın, alphabet, aribi, qyrgyz, qyrğyz, qırğız, kırgız dili, alfabe, қырғыз, qьrƣьz, قىرعىز, قيرغيز, www.qyrgyz.com

1)   Aa - а  -  ا
2)   Bb - б  -  ب
3)   Cc  - ж -  ج
4)   Çç  - ч  -  چ
5)   Dd - д  -  د
6)   Ee  - е  -  ە
7)   Ff   - ф -  ف
8)   Gg -  г  -  گ
9)   Ğğ -  ғ  -  ع
10) Hh - х  -  ح

[ɑ]

[b]

[d͡ʒ]

[t͡ʃ]

[d]

[e]

[f]

[ɡ]

[ʁ,ɣ]

[h]

11)   Ii   - и  - ئ
12)  Jj    - й  - ي
13)  Kk  - к   - ك

14) Qq  -  қ  - ق

15)  Ll    - л  - ل
16) Mm - м  - م
17)  Nn  - н  - ن
18)  Ññ  - ң  - ڭ
19)  Oo  - о  - و
20)  Öö  - ө  - ۅ

[i]

[j]

[k]

[q]

[l]

[m]

[n]

[ŋ]

[o]

[ø]

21)  Pp   - п - پ
22)  Rr  -  р  - ر
23)  Ss   -  с  - س
24)  Şş   - ш - ش
25)  Tt   -  т  - ت
26)  Uu  - у  -  ۇ
27)  Üü  - ү  -  ۉ
28)  Vv  - в  -  ۋ
29)  Yy  - ы -  ی
30)  Zz  - з  -  ز

[p]

[r]

[s]

[ʃ]

[t]

[u]

[y,ʏ]

[v]

[ɯ]

[z]

Диалект тамгалары:

Ää - ә - ٵ    [æ]

Žž - Җ - ژ   [ʒ]

Ww - в' - ۆ [w]

Үлгү-1

Bardyq adamdar öz bedelinde cana uquqtarynda erkin cana teñ uquqtuu bolup caralat. Alardyn añ-sezimi menen abijiri bar cana biri-birine bir tuuğandyq mamile qyluuğa tijiş.

 

Үлгү-2

Carçysy žurnaly, Žyrinovskij tegattuu çetölkölük carany, Žambyl şaaryndağy Žanibek Bi ajkeli, Brežnev başqarmany, Militsyja-žandarma cañydan tüzülüşü, Ženeva G10 cyjyny, Qyrğyzstan Ensiklopedijasy, Şajloo çordonu.

1930-жылдарда колдонулган кыргыз латын ариби:

1)   Aa - а
2)   Bʙ - б
3)   Çç  - ж
4)   Cc  - ч
5)   Dd - д
6)   Ee  - е
7)   Ff   - ф
8)   Gg -  г
9)   Ƣƣ -  ғ
10) Hh - х

11)   Ii   - и
12)  Jj    - й
13)  Kk  - к

14) Qq  -  қ

15)  Ll    - л

[ɑ]

[b]

[d͡ʒ]

[t͡ʃ]

[d]

[e]

[f]

[ɡ]

[ʁ,ɣ]

[h]

[i]

[j]

[k]

[q]

[l]

16) Mm - м
17)  Nn  - н
18)  Ꞑꞑ  - ң
19)  Oo  - о
20)  Ɵɵ  - ө

21)  Pp   - п

22)  Rr  -  р

23)  Ss   -  с

24)  Şş   - ш

25)  Tt   -  т

26)  Uu  - у

27)  Yy  - ү

28)  Vv  - в

29)  Ьь  - ы

30)  Zz  - з

[m]

[n]

[ŋ]

[o]

[ø]

[p]

[r]

[s]

[ʃ]

[t]

[u]

[y,ʏ]

[v]

[ɯ]

[z]

Кыргыз тили, кыргызский язык, кыргызская латиница, алфавит, латын, ариби, арип, алиппе, alippe, kyrgyz language, latin, latyn, latın, alphabet, aribi, qyrgyz, qyrğyz, qırğız, kırgız dili, alfabe, қырғыз, qьrƣьz, قىرعىز, قيرغيز, www.qyrgyz.com

Бөлүшүңүз: