Поиск

Cazma türlörü – uluttuq yntymaqqa danaker.

Обновлено: 9 дек. 2019 г.

Qyrğyz ulutu ataandaş qoldonup kele catqan alfavitterdin reformasy tuuraluu talquu qyrğyz tilinin düjnö cüzündögü boloçoq tağdyryn da anyqtajt. Bul talquu uluttuq birimdikke kedergi tijgizbesten, teskerisinçe, cañy deñgeeldegi birimdikke col tabuunun açqyçy bolo alat. Taryhçynyn oj tolğoosu.

Avtor: Tynçtyqbek Çorotegin


Кыргыз тили, кыргызский язык, кыргызская латиница, алфавит, латын, ариби, арип, алиппе, alippe, kyrgyz language, latin, latyn, latın, alphabet, aribi, qyrgyz, qyrğyz, qırğız, kırgız dili, alfabe, қырғыз, qьrƣьz, قىرعىز, قيرغيز
1930-cyldardağy qyrğyzça latyn cazmasynyn imarat dubalynda saqtalğan örnögü. Bişkek.

Talquu – taqtyqqa köpürö


Internettegi qoomduq tarmaqtarda qyrğyzdyn latyn cana başqa alfavitteri tuuraluu qyzuu talaş cürüüdö. Ajrym uçurlarda kee bir zamandaştar öz cüjösü çabal syjaqtanğanyna tutalanyp, qajçy pikirdegi uluttaşynyn kert başyna asylğanyn da oqup cüröbüz.


Latyn alfavitin qalybyna keltirüü maselesin uşul saptardyn eesi özü üçün ulam cañy deñgeelden qarap catqanyn tana albajt.


Ar kim öz ojunda qaluuğa aqyluu cana cañy maalymattardyn negizinde öz ojun özgörtüügö da uquqtuu.


Eñ başqysy – ajdyñdyq baarlaşuunun tynç colu menen latyn cana başqa alfavitteribizdin zamanbap köjgöjlörün ijgiliktüü çeçip aluu mümkünçülügü özübüzdün qolubuzda turğandyğyn unutpasaq boldu.


Tölömüş ağanyn tergiçi


1991-cyldyn aqyrqy ajlarynda qyrğyzça latyn alfavitin azyrqy Türkijadağy boordoştorduqundaj (alardyn arasynda türktör ğana emes, Türkija atuulduğun alğan qyrğyzdar da bar bolçu) variantta qoldonuu zaryl dep maqala cazğanym este. Oşol tapta “Qyrğyz Tuusu” (murdağy “Sovettik Qyrğyzstan”) gezitinin redaqtoru Tilekteş Işemqulov ağajdyn qoldoosu menen bul gezitke birdej ele qyrğyzça tekstti kiril cana latyn aribderinde caryjalağan elem.


Oşol latyn aribindegi tekstti tergen maşinqa tuuraluu da ajta ketpesek bolbos. SSSRde myndaj tergiç maşinqany tabuu ötö qyjyn masele bolçu. Alar qoopsuzduq qyzmattary tarabynan atajyn esepte turçu dep da ajtyşat. 1980-cyldary Masqva, Leninğraddan alysyraaq şaarlarda dajardalğan ilimij dissertasijalarda cana rotaprint menen çyqqan ilimij emgekterde latyn aribindegi tekstter köbünese qol menen cazylçu.


Caqynda Mamatisa Aral (“Azattyq” ünalğysynyn ajtyluu “Erkin-Tooluq” adabij ysymy menen çyqqan ardager qyzmatkeri; anyn ysymy latynça Mamat Isa Aral dep cazylat) ağajybyz menen ujuqfondon baarlaşyp qaldym. Al azyr Germanijada bajyrlajt. Keleerki cyly cajynda al 70tin qyryna çyqmaqçy.


Sağynyçty cazyşqan uzun sabaq sözdördün arasynda Mamatisa ağabyz 1991-cyly cetinin ajynyn (nojabrdyn) soñunda Münhenge barğan alğaçqy saparym qaryp catqan çaqta mağa belekke bergen latyn aribindegi maşinqa tuuraluu da eskerip qaldy.


Anyn pajdasy çoñ bolğonun, Ata curtqa kelgenden köp uzabaj “Qyrğyz Tuusu” gezitine dal uşul tergiç menen qyrğyzça latyn tekstin terip, sürötün caryjalağanymdy yraazy bolo ajtsam, Mamatisa ağabyz “Qyrğyz Tuusunun” oşol nomurlary da özünö cetkenin eskerdi. Körsö, dal uşul maşinqany ağa yramatylyq Tölömüş Caqyp uulu (1926—1992) ağajybyz murdaraaq tartuulağan eken.


Tölömüş Caqyp uulu — “Azattyqtyn” Münhendegi alğaçqy baş keñsesinde Azamat Altajdan (1920—2006) kijin kelip iştej baştağan cana Qyrğyz qyzmaty öz aldynça bölüngöndön tartyp anyn alğaçqy derektiri bolğon dañazaluu žurnalist.



Кыргыз тили, кыргызский язык, кыргызская латиница, алфавит, латын, ариби, арип, алиппе, alippe, kyrgyz language, latin, latyn, latın, alphabet, aribi, qyrgyz, qyrğyz, qırğız, kırgız dili, alfabe, қырғыз, qьrƣьz, قىرعىز, قيرغيز
Qyrğyz SSRinin tuñğuç gerbindegy qyrğyzça tekst latyn alfavitinde cazylğan. 1937.

Üç arğymaq


Bul uçurdu eskerip catqanym: ajrym qyrğyzstandyq zamandaştarym latyn alfavitin bizdin ulutubuz tee 1940-cyly ele taryh çañynda qaltyrğandaj kep salyp qalyşat.


Qytaj El Respublikasynda qyrğyzdar latyn alfavitin qoldonup, kijin ğana qajradan ene tilibizge ylajyqtalğan arab alfavitine ötkönün, al emi Batyş Evropada cana Türkija cumurijatynda qyrğyzdar latyn alfavitin yraattuu qoldonuunu ulantyşqandyğyn alar etibarğa alyşpajt.


Demek, XX qylymdyn ekinçi carymynda düjnödögü qyrğyzdar birdiktüü ene tilibizdin arabasyna bir uçurda üç arğymaqty çegip kelişken:


Qyrğyzstanda (cana murdağy SSSRde) 1940-cyldan tartyp kirill cazmasy qoldonulup kelse, Batyş Evropa menen Türkijadağy qyrğyzdar – latyn cazmasyn, al emi Qytaj El Respublikasy, Ooğanstan, Pakistanda cana bir qatar arab mamleketterinde bajyrlap catqan qyrğyzdar bolso – aligiçe arab cazmasyn qoldonup kelet. Emi Özbekstan syjaqtuu latyn cazmasyna ötkön boordoş mamleketterdegi qyrğyzdar da latyn cazmasyn qoldono baştaşty.


Dal uşul cağdajlarğa cañyça seresep salğan soñ, uşul saptardyn eesi XXI qylymdyn ekinçi onduğunda özünün myndan otuz cyldaj murdağy tüşünügünön taptaqyr başqaça tüşünükkö kötörüldü dep ajta alam.


Al – qajsy tüşünük?


Bul – coğoruda eskerilgen üç arğymaqty teñ biri-birine süjönüç qylyp pajdalana berüü zarylçylyğyn taanuu.