Çaqan GES iştese, çoñ GES qıynalbayt

Venera Osmokeeva, BBC'inin Bişkek'tegi qabarçısı

Qırğızstan'dağı çaqan GES'terdin biri

Soñqu jıldarı Qırğızstan çaqan GES'terdi birinen sala birin qurup jatat. Adisterdin aytımında, qurğaqçıl bolğon mezgilde suunu toptop, çaqan GES'ti paydalanuunun utuşu köp. Biroq al maseleni toluq çeçip jiberet degenge da bolboyt.

Suu saqtağıç tolğon uçurda 17 mlrd. metr qubdan aşıq suu çoğulat. Bıyıl 15-avğustta suunun kölömü 12, 224.86 17 mlrd. metr qubğa jetti.

Mamleket eki jarım jıl içinde qordop salğan

Işker Rahatbek Irsaliev Qırğızstan'ğa bir neçe çaqan GES qurğan. Al eki çaqan GES'i öndürgön energiyanı satuu maselesi toluq jöngö salınbay jatqanın, tajağanda mayning qompaniyalarğa bergenin maalımdadı.

Aytımında, soñqu otuz jılda ölködö jañı generasiyalar işke kirgen emes. Jıldan jılğa elektr energiyasın qoldonuu ösüp jatat degen işker, çaqan GES'terdin sanın köböytüü uçur talabı ekenin aytat.

Baamında bul tarmaqqa investisiya tartuu azırqı biyliktin dağı köñülün burğan negizgi maselelerdin biri bolup jatat. Biroq tieşelüü mıyzamdarda, uruqsat berüü qağazın aluuda müçülüştüktör dale joyula elek:

“Negizinen çaqan GES'terdi önüktürüüdö investorlorğo şart tüzülüşü kerek. Başqısı mamleket tarif qoyup, elektr energiyasın satıp alıp turuşu şart. Mından başqa çoñ talaptın dele keregi joq”,- dedi al.

Işker üç jıl murun prezidentke 2018-jılı Isı-Köl'dün Toñ rayonuna salınğan “Qoñur-Ölöñ” jana “Kök-Say” GES'teri boyunça çeçilbey jatqan masele boyunça qayrılğanın taqtap öttü.

“Bular qubattuuluğu jeti megavatt bolğon GES'ter. Salınğandan kiyin eki jarım jıl iştebey turdu. 500 mln somğo jaqın aqça ketken. Al köygöylör bügünkü künü dele çeçile elek. Prezident qança jolu energetika ministrligine mıyzamdarğa özgörtüü kirgizip, uşul eki GES'tin köygöyün çeçip bergile dep tapşırma berdi. Biroq masele çeçile elek”,- dedi al.

Oşondoy ele ubağında mayning qompaniyaları menen aylasızdan işteşüügö barğanın qoşumçaladı.

“Jırğap ketkenimden produqsiyanı mayning qompaniyalarğa satqan emesmin. Mamleket meni eki jarım jıl içinde qordop salğan. Men sottoşup, bardıq instansiyada utup alğam. Oşondon kiyin dağı men öndürgön elektr energiyasın albay qoyğon”.

“Ar bir jeke işker öz qızıqçılığın oyloyt”

Jalpı respublika boyunça 10 mamlekettik jana jeti jeke işkerler tarabınan qurulğan çaqan GES'ter bar.

Qırğızstan toluu jana suuğa bay ölkö qatarı GES quruuğa ötö ıñğaylaşqan. Energetika ministrliginin maalımatına qarağanda, uçurda çaqan GES'terdi quruuğa qızıqtar bolğon işkerlerdin sanı arbıdı jana alar bul işti aqtivdüü jürgüzüp jatat.

Jalpı respublika boyunça 10 mamlekettik jana jeti jeke işkerler tarabınan qurulğan çaqan GES'ter bar. 2023-jılı mamleketke taandıq kiçi GES'ter 143 mln kilovatt-saat elektr energiyasın iştep çıqqan. Mamleket emdigi jılı alardın sanın qırqqa jetkirüünü plandoodo.

“GES quruu oñoy iş emes. Anın tobokeldikteri abdan joğoru. Dıqat-qıldat izildöödön ötkön soñ ğana işke start berilet. Negizinen çaqan GES'tin qubattuuluğuna maani berilet. Ayrım işkerler özünün ğana qompaniyasına jetkidey qubattuuluqta kiçi GESterdi qurğan. Alar özü üçün ğana işteyt. Bizdin maqsat – elektr energiyasın öndürüp kerektööçülörgö jetkirüü”,- dedi energetika ministrinin orun basarı Nurlan Sadıqov.

Sadıqov'dun aytımında, eger Qırğızstan'dın ar bir rayonuna birden çaqan GES qurula turğan bolso bul ölkö üçün elektr energiyanı ünömdöögö abdan çoñ mümkünçülük beret. Jergiliktüü kerektööçülördün elektr energiyasına bolğon muqtajdığın jerinde çeçüügö şart tüzülöt.

“Maselen, biz elektr energiyanı Toqtoğul GES'nen öndürüp çığıp, ar bir rayonğo jetkirip berebiz. Jetkirüü uçurunda tehnikalıq joğotuular bolot. Oşol aymaqtı qamsızday turğan çaqan GES bolso jaqşı bolğon jatpaybı. Jergiliktüü deñgeelde ar bir ayıldın özünün generasiyası bolğonu jaqşı emespi. Mamleket mınday energetikalıq dolboorlordu sözsüz qoldoyt”.

Aytımında, uçurda öndürgön elektr energiyasın mayning qompaniyalarına satqan GES'ter dağı joq emes. Biroq andaylar sanaluu ğana.

“Jeke işker birinçi kezekte öz qızıqçılığın oyloyt. Özü iştep tapqan qarajattı qaytarıp alışı kerek bolot. Öndürgön produqsiyanı alar kimge satat öz erki. Biroq köpçülük çaqan GES'terden elektr energiyasın mamleket 4 som 42 tıyından mildettüü tördö satıp alıp jatat. Köp ele işkerler menen süylöştük alar mayning bağıtta emes mamleketke satuunu közdöyt jana GES quruuğa qızıqdar”,- dedi Sadıqov.

Çaqan GES prioritet bolboşu kerek

Suudan elektr energiyasın öndürüü azırınça eñ arzan ıqmalardın biri boydon qaluuda

Energetika tarmağı boyunça ekspert Ernest Qarıbekov'dun aytımında, Qırğızstan'da bazalıq elektr stansiyaları jetişsiz.

Ölkö qançalıq jaşıl energetikağa umtulğanı menen azırınça kömür stansiyaların çanıp kete albayt.

“Tilekke qarşı tuura emes jolğo tüşüp alıştı. Başqaça aytqanda arabanı attın astına qoyup qoştu. Artıqçılıqtar almaşıp ketti. Ölkögö qadimkidey ele salttuu kömür stansiyaların quruu kerek. Oşondo ğana bizdin elektr energiyağa bolğon tañsıqtıq joyulat. Oşondo elektr energiyanı eksporttooğo mümkünçülük tüzülöt. Çaqan GES'ter dağı jaman emes. Biroq al energetikalıq köz qarandısızdıqtı joe albayt”,- dedi al.

Qış mezgilinde elektr energiyasına muqtajdıq küçöyt. Qarıbaev'din aytımında, mınday uçurda çaqan GES'terdin qubattuuluğu jetpey qalat.

“Qışında suunun ağımı tartılat. Kiçi GES'terdin qubattuuluğu tömöndöyt. Alardan satıp alğan elektr energiyası dağı qımbat bolup jatpaybı. Mamleket 4 som 42 tıyından satıp alıp jatat. Anı kim tölöyt. Bayağı ele el tölöyt. Bazalıq elektr stansiyalar qıyla arzan bolup jatpaybı”,- dedi al.

Eksperttin baamında, bazalıq elektr stansiyalar aba ırayının ooş-qıyışına turuştuq berip, qubattuuluqtu bir qalıpta qarmap turat. Uçurda Qırğızstan'da eki ğana bazalıq stansiya bar. Anın biri Toqtoğul GES'i bolso, ekinçisi Bişkek jıluuluq elektr borboru. Ekspert dal uşunday kömür stansiyasın Qara-Keçe'ge quruu kerek dep esepteyt. Bul mamlekettin qoopsuzduğun saqtoo üçün ötö maanilüü dep esepteyt.

“JEB'ge otundu taşıp kelip jatabız. Albette, anın baası qımbat bolot. 1200 megavattıq joğorqu çıñaluudağı elektr energiya çığarğan stansiyanı kömür keninin janına qura turğan bolsoq jaqşı bolğon jatpaybı. Naq baası bir som bolot. Oşondo içki kerektöönü toluq jaap, atügül elektr energiyanı satqanğa mümkünçülük tüzülmök. Joğoruda mamleket çaqan GES'ten elektr energiyasın qança somdon satıp alıp jatqanın aytıp kettim. Elektr energiya qançalıq qımbattağan sayın barı bir el kömürgö ıqtay beret”,- deyt Qarıbekov.

Energetika ministrligi kiçi GES'ti qurudan murun köptögön izildöölör jürgüzülüp, anın negizinde ğana stansiyalar salına turğanın bildirdi. Anda suunun bağıtı, kölömü dıqat eseptelip çığat.

Uçurda ar bir suu saqtağıçqa birden çaqan GES quruu plandalıp jatıptır. Uçurda “Orto-Toqoy” jana “Bapan” suu saqtağıçtarı boyunça çet ölkölük investorlor menen kelişim tüzüp, kiçi GES'terdi quruu merçemdelüüdö dedi ministrliktin ökülü.

Qırğızstan'dın aymağında qurulğan çaqan GES'ter mamleket tarabınan jöngö salınat. Qança elektr energiyasın iştep çıqqanı, qaysıl bağıtqa iştetkeni tuuraluu maalımat alıp turat.

Qırğızstan'da jeke işkerler tarabınan qurulğan çaqan GES'ten öndürülgön produqsiyanı mayning qompaniyalarğa satuuğa tıyuu salınbayt.

Cambridge'din alternativdik qarjı borborunun maalımatı boyunça Qazaqstan Mining boyunça AQŞ'dan kiyin ele ekinçi orunda turat. Mından ulam kireşelüü biznes qatarı ağa bolğon qızuğuu Qırğızstan'da da daana bayqalat.

Maqalanın tüpnusqası >