Emi Q jana Ğ tamğaların qayradan repressiya qılbaylı

Tınçtıqbek Çorotegin

Zamanbap qırğız kiril alfavitine q jana ğ tamğaların kirgizüünün zarıldığı tuuraluu tarıhçının bloğu. Redaksiyadan: avtordun jeke pikirin sözsüz ele redaqsiyalıq turum qatarı qabıldooğo bolboyt.

Babalarıbız "Manas" eposunun üzündülörün qırğızça arap jana latın alfavitterinde da jarıyalaşqan. 1925-1943-jj. Bahtiyar Şarşeev dayardağan süröt.

Egemen Qırğızstandın tilçi ilimpozdoru qırğız tilinin jazuu erejeleri jaatında jañı taldoonu sunuştap jatışqandığı, albette, alğılıqtuu körünüş.

Bir neçe aydan beri ilimiy-çığarmaçıl top çoğuu-çaran iştep, qoomçuluqqa sunuştağan jañı orfoğrafiya jaatındağı dolboor 2026-jılı qulja (iyun) ayının 25inde Qırğız Respublikasının Uluttuq ilimder aqademiyasının çoñ jıyın zalında keñiri talquulandı.

Qırğız Respublikasının Prezidentine qaraştuu Mamlekettik til jana til sayasatı uluttuq qomissiyası jana Qırğız Respublikasının Prezidentine qaraştuu Qırğız Respublikasının Uluttuq ilimder aqademiyasının aqademik Bolot Yunusaliev atındağı Til ilimi institutu uyuşturğan “Qırğız tilinin jazuu erejeleri: uçurdağı abalı jana örkündötüü maseleleri” attuu jumuriyattıq ilimiy-tajrıybalıq jıyında qozğolğon jana talquuğa sunuştalğan köptögön öñüttördü qoldoym.

Jıyında, maselen, körünüktüü tilçi, aqademik Sırtbay Musaev mınday dep ayttı:

“...86 jıldan beri jazuu erejeleri oñdolboy kelatat. Orfoğrafiya mıqtı boluş üçün alfavit mıqtı boluş kerek. E tamğasında ele altı-jeti ereje bar. Birinçi masele – jazuu sistemasında alfavitti oñdoş kerek, ekinçisi – jaqşı alfavitke jaraşa jaqşı orfoğrafiyalıq erejelerdi iştep çığış kerek. 1939-jıldan baştap orustaştıruu küçöp, uluttuq döölöttörgö ters taasiri tiygen. Anın eñ küçtüüsü tilge bolğon. Emi munu oñdoylu dep qança araket qıldıq, bolboy kelatışat. Bir pikirge kelbey qançadan beri turabız. Oqumuştuu qatarı aytayın, kirilisadan ketpey jazuu erejelerin oñdop alalı dep bügün talap qılınıp jatqan maselelerdi jasap jatabız. Erteñ ölköbüz latın tamğasına ötöbüz dep qalsa, al – dayar. Bizdin alfavitti bölök türk tildüü elder ülgü qatarı körsötüşöt. Antkeni İ.Arabaev menen K.Tınıstanov tildin tabiyatın tuşüngön adam qatarı bizdin töl fonemalarıbızdı belgilep, 28 tamğa jasaşqan...”

Dal uşul jerden ağayıbızğa saal qayaşa aytuuğa bir oñtoyluu udul aldıq.

Egerde qırğız jaditçisi Eşenaalı Arabay uulu (1882–1933) jana tilçi professor Qasım Tınıstanov (1901–1938) stalinçiler tarabınan mezgilsiz jayran qılınbay qalğan boluşsa, atağanat, anda alar 1940–1950-jıldardağı orusçul orfoğrafiyalıq erejelerdi qabıl aluuğa da, qırğız alfavitinde qatqalañ q jana qatqalañ ğ tamğaların kirgizbey qoyuuğa da qaramança qarşı turuşmaq ele...

Nege Q jana Ğ tamğaları jazalanıştı?

Çubaljıtıp uzaq aytıp oturbastan, taq kese maalımdasaq, murdağı Sovetter Birimdigindegi tekteş türk tildüü elderdin uluttuq alfavitterinde iç ara ayırmaçılıq bolso, pantürkçü ideyalarğa da tosqool jaralat, degen tımızın pikir oşol kezdegi sovettik borbordo üstömdük qılğan, dep sanaybız.

Degiñkisi, joon jana içke bolğon öndüülörgö janaşçu eki başqa ünsüz tıbıştı özbek jana qazaq alfavitterinde eki başqa şekilde – Q tamğası menen K tamğası türündö jazuuğa uruqsat qılışıp, al emi qatqalañ Q tamğası arqıluu berilçü joon ünsüz tıbıştı qırım tatarları, qaraçay jana başqa ayrım türk elderi üçün qoş tamğağa (KЪ) ajıratıp tañuulaşıp, al emi qırğızdarğa bolso joon jana içke bolğon eki başqa ünsüz tıbıştı ötüktün bir ğana qonçuna – salttıq türdö içke ündüülördü qoştoğon ünsüz tıbış üçün qoldonulçu jumşaq K tamğasına sıydırıp saluunun qandayça qajeti bar ele?

Oşentip, arap alfavitinde (“qaf”) jana (“kef”) tamğaları menen, latın jazmasında Q jana K tamğaları menen ayırmalanıp jazılıp kelgen tıbıştardı emi qırğızça kiril jazmasında bir ğana K tamğası menen belgilegenibiz – jayıtıbızdağı eki başqa arğımaqtın qoş eerin bir ğana arğımaqqa üstü-üstünö toqup minip alğanğa tete joruq bolup kelet.

Başqalardı mınday qoyolu, bul jağdayda özünö tiyeşelüü eer toqulbay jaydaq qalğan berki arğımaqtın özü bizdi tee 1940-jıldan beri şıldıñ qılıp qarap turat emespi!

Kimden uruqsat suraşıbız kerek?

Mına, Türkiyada Atatürk doorunda bul eki başqa ünsüz tıbıştı bir ğana latınça K tamğası menen belgilep salışıp, bir neçe muun içinde türkiyalıq türk tilinde bayırtadan kelgen ene tildin tıbıştıq qatmarına ölçöösüz zor kesepet tiygizildi.

Azır dağı tamğalardı ejelep oqup jatqan tegi qırğız jetkinçekter “Qa-a, qa-a, qalıñ qaz” degen süylömdü: “Kia-a, kia-a, kialın kiaz”, – dep oqup jatışqandığına dalay iret kübö bolduq.

Latın jazmasına qayradan ötö elekte jana / je bul jazmanı udaalaş qoldono baştay elekte ele dal uşul azırqı qırğız kiril jazmasına Q jana Ğ tamğaların tartınbastan kirgizüü zarıl.

Bul üçün diktator Vladimir Putinden je çettegi başqa biröönön atayın “uruqsat alıştın” eç qajeti joq.

Tarıhıy murastuuluq ulantılsın

Ayrım tilçiler: “bizdin azırqı alfavittik tizimibiz tıbıştıq negizde emes, muunduq negizde tüzülgön”, – degen eski jomoğun qaytalap aytıp kelişet.

Tarıhıy murasıbız bolğon bitik (orhon enesay runa sımal) jazmasında dağı Q jana Ğ tamğaları berki jumşaq tıbıştardan öz ara taasın ayırmalanıp berilgendigi üçün dalay çığış taanuuçular, anın içinde aqademik V.V.Bartold dağı, dal uşul köönö türk (jana qırğız) alfavitin maqtaşqan.

Emi söz jüzündö “bitik jazmasın sop-sonun bolçu” dep qurulay ööp-jıttağanıbız menen, iş jüzündö andağı başqı ünsüz tıbıştar çağıldırılğan tamğalardı böödö ele jerip jatpaybızbı!

Elestetip körölüçü: azırqı araptardın ayrım dialektterinde “'ayn” (ع) tamğasının tıbışın daana ayta alışpayt, biroq alar bul tamğanı arap jazmasındağı zamanbap tizmeden sürüp çığarışqan joq da!

Menimçe, Q jana Ğ tamğaların jerüü – manqurttuqqa jatat.

Biz Türkiyadağı latın jazmasındağı 1928-jıldan berki qataçılıqqa jol berbesten, qazaq, özbek sıyaqtuu qoñşu elderdin tilçileri sovet doorunda eptep kiril jazmasında saqtap qalğan dal uşul Q jana Ğ tamğaların tartınbastan zamanbap qırğız kiril jazmasına qayradan kirgizişibiz zarıl jana latın alfavitinde dağı saqtooğo tiyişpiz.

Dolboordoğu başqa öñüttörgö kiyinçereek da qayrılabız

Dolboordoğu sunuştardın ayrımdarına uçqay qayrılıp aytsaq, “Э” tamğasın joyuu, “Е” tamğasın “e” dep oquu sunuşu mağa dele mayday jaqtı.

Qırğızça töl sözdördö Ъ, Ь, Ё, Ю, Я, Щ, Ц tamğaların alıp saluu ideyası da özgöçö jaqtı.

Ariyne, çet eldik jer-suu atalıştarın, maselen, Myanma (Мьянма), Seyşel (Сейшель) dep qırğızça variantta içkertüü belgisi menen qoşo tañuuloonun qanday qajeti bar?

Qırğızça dele Myanma, Seyşel dep jaza bereli da. Myanma ölkösünün anglisçe berilişi “Myanmar” delet. Al emi kreolço “Seychelles unies”, anglisçe “United Seychelles” dep atalğan bul mamlekette içkertüü belgi jönündö tüşünük da joq.

Rostov-na-Donu, Frankfurt-am-Mayn debesten, Rostov-Don, Frankfurt-Mayn desek dele jetiştüü.

“Manas” eposundağı “Beejin” sözü tursa, ağa janaşa “Beyjin” dep ataandaş jazıştın qırğız tili üçün qanday qajeti bar?

Nobel degen ısımdı emne üçün orus tili arqıluu "Нобель" dep içkertüü belgi qoşup jazışıbız kerek? Bul sözdün latınça tüp nusqasında eç qanday içkertüü belgi joq.

Nemistin Georg Wilhelm Friedrich Hegel degen oyçulunun tegatın emne üçün “Гегель” dep içkertüü belgisi menen jazışıbız kerek? Nemistin Johann Wolfğang von Ğoethe degen aqınının tegatın qırğızça “Göte” dep bersek, tüp nusqağa jaqın; marqum Göte körünön turup kelip, menin tegatımdı qırğızça tekstte orusçalap “Гёте” dep jazbay qoyupsuñar, dep eç taarınbayt boluş kerek.

Demek, al tügül çet tildegi sözdörgö da çığarmaçıl mamile qılışıbız abzel.

Qazaq tilinde “Çıñğız Aytmatov” degendi eç uçuratpaysız. Qazaq tuuğandar “Şıñğıs Aytmatov” dep ğana ıraattuu jazışat. Anın sıñarınday, Muhtar Auezov debesten, Muqtar Avezov dep qırğızçalap jazuubuzğa sırtqarıdan kim bizge tıyuu salışı kerek?

Uşul jañı orfoğrafiyalıq dolboordo “Rossiya” dep jazılıp jüröt. Emi al ölkö atalışın “Orusiya” dep jazuuğa kim tosqoool bolo alat, Ansız da ene tilibizde “rus tili” debesten, “orus tili” dep jazıp kelebiz ğo!..

Qazaqtar “Mäskeu” dep een-erkin atap jatqan şaardı biz dele “Masköö” deşibiz kerek, al emi sunuştalğan dolboor buğa jol berebi?

Boloçoqto, Teñir nasip qılsa, bul sıyaqtuu köygöylörgö qayradan qayrılabız.

Qısqaça tıyanaqtıq sunuşum

Zamanbap qırğızça kiril jazmabızğa Q jana Ğ tamğaların tartınbastan kirgizişibiz kerek.

Bul eki ünsüz tıbıştı bildirçü tamğalar zamanbap qırğız arap jazmasında ق (qaf) jana غ (ğayn) şekilinde tatınaqay orun alıp kelet.

Bul tamğalardı boloçoqtoğu qırğızça latın jazmabızğa Q jana Ğ şekilderinde kirgizüü abzel.

Jalpısınan, dolboordu dayardağan çığarmaçıl jamaatqa alqış aytam.

Tınçtıqbek Çorotegin:

J.Balasağın atınlağı QUUnun professoru, tarıhçı, çığış taanuuçu, türqoloğ, qırğız taanuuçu

" кыргыз латын алфавит жана тил реформалоо "