Поиск

Cusup Mamaj: El içinen er tuulat…

Обновлено: 9 дек. 2019 г.

Byjyl 18-aprelde qytajlyq qyrğyzdardyn manasçylarynyn tuu çoqusu, qyrğyz elinin zalqar manasçysy Cusup Mamajdyn (1918–2014) tuulğan kününö 101 cyl tolot. Taryhçy Ç.Subaqocoeva marqum tuuraluu ajrym zamandaştarynyn pikirlerin eske salat.

Avtor: Çolpon Subaqocoeva


Кыргыз тили, кыргызский язык, кыргызская латиница, алфавит, латын, ариби, арип, алиппе, alippe, kyrgyz language, latin, latyn, latın, alphabet, aribi, qyrgyz, qyrğyz, qırğız, kırgız dili, alfabe, қырғыз, qьrƣьz, قىرعىز, قيرغيز
Čusup Mamaj (Čüsüp Mamaj; 18.4.1918 – 01.06.2014)

“Taryhy coq el bolbojt, tamyry coq cer bolbojt” degendej, qyrğyz elinin es-tutumunda syjdyrylğan Manas baatyr cana mamleket başçy tuuraluu maalymat uqumdan-tuqumğa miñdegen manasçylardyn acajyp emgegi arqyluu saqtalyp keldi.


Oşondoj uluu ruhanij köçtü ulantqandardyn alptary da bar, aty çyqpasa da, qarapajym emgegi menen üzöñgülöş bolğon başqa da qyraandary bar.


Al emi byjyl 101 caşy belgilenip catqan qytajlyq qyrğyzdardyn manasçylarynyn zalqary Cusup Mamaj tuuraluu calpy planetanyn caşooçulary bile baştady. Anyn variantyndağy “Manas” dastany qyrğyz tilinde ğana caryjalanbastan, qytaj, anğlis, nemis, capon, c.b. tilderde caryq körüüdö.


Manasçy Cusup Mamaj atabyz Çyğyş Teñir-Toodoğu ajtyluu Qaqşaaldyn Kürküröö suusuna caqyn At-Cajloo qonuşunda (azyrqy KERdin Qyzyl-Suu Qyrğyz avtonom oblusuna qaraştuu Aq-Çij oodanyndağy Qara-Bulaq ajylynyn ajmağynda) 1918-cyly 18-aprelde tuulğan.


Cusup Mamajdyn variantynda “Manastyn” segiz tomduğu caryq körgön. Segiz tomduqqa salttuu üçiltik “Manas”, “Semetej”, “Sejtekten” başqa dağy baatyrdyn beş muunduq urpaqtary cönündö “Kenenim”, “Sejit”, “Asylbaça-Bekbaça”, “Sombilek”, “Çigitej” syjaqtuu epostuq bölüktör qamtylğan.


Bul calpy variant obolu Qytajda qyrğyz tilinde arab cazmasynda caryq kördü, andan soñ ene tilibizde kirill cazmasynda da caryjalandy.


Uluu manasçynyn 100 cyldyq maarakesi byltyr cyl boju Qyrğyzstandyn ar başqa dubandaryndağy madanij-ağartuuçu iş-çaralar arqyluu belgilendi.


Emnegedir, Cusup Mamajdyn ajkelin turğuzuu işi keçeñdep oturup, emi byjyl (2019-cyly) sentjabrda ğana saltanattuu açylğany catqanyn oqup qaldyq (bul tuuraluu 12-aprelde Qyrğyzstandyn Coğorqu Keñeşinde vise-premjer-ministr Altynaj Ömürbekova maalymdady).


Cusup Mamajdyn ajtuuçuluq talanty Qytajdyn quramyndağy çyğyş teñirtooluq qyrğyzdardyn cerinde, qyrğyzdardyn eldik oozeki çyğarmaçylyğynyn ujutqusuna negizdelip ojğonğon, myndağy el tağdyryna eriş-arqaq byşyp cetilgen, çyñalğan cana düjnögö taanylğan.


Cusup Mamaj özgöçö insan bolğon, al özü menen manasçylyqty cana milliard qytajdyn arasynda caşağan öz eli üçün ağartuuçuluq qyzmatty ajqalyştyryp alyp cürgön. Abdan sabattuu, bilimdüü adam bolğon, bala çağynan arabça cazğandy cana oquğandy bilgen, bir top caşqa baryp qalğanda çet cerdegi zamandaştarynyn çyğarmalaryn cana uluu muras ülgülörün öz aldynça oquu üçün qyrğyzdyn zamanbap kirill cazuusun da üjröngön.


«El içinen er tuulat,


Elin saqtajt tuu qarmap», – dep Cusup Mamaj atabyz ajtqandaj, al özü da ruhanij tuu kötörgön er bolup ömür keçirdi.


Biz bügünkü çaqan bloğubuzda ajrym zamandaştarybyzdyn Cusup Mamaj atabyz tuuraluu ajtqan saptaryn nazarğa sala ketüünü ep kördük.


Qyrğyz Respublikasynyn Baatyry, Qyrğyz el aqyny Süjünbaj Eraliev (1921–2016) manasçy Cusup Mamaj düjnödön ötköndö myndajça eskergen:


«Düjüm curtqa attyn qaşqasyndaj taanymal zalqar manasçy Cusup Mamaj ağabyzdyn düjnödön qajtyşy qyrğyz ulutubuzğa, ajryqça, uluttuq madanijatybyzğa kelgen çoñ coğotuu.


Dağy bir çoñ too qulağandaj ele kep. Caratylyş menen adam tutumdaş dejt emespi, curtçuluğubuz menen caratylyş yjlap catqandaj sezildi.


Ajryqça 100gö çuquldağan kişinin acaly qaş-qabaqtyn ortosunda ekeni ar kimge tüşünüktüü bolup turğany menen ysymy düjnögö taberik, tirüü legendağa ajlanğan bul adamdyn ölümü ajryqça caşy kelip qalğan «aldyda myndaj ağalarybyz bar» dep alardyn qutmanduu qaraanyn dele toodoj bel qylyp cürgön bizge çyndap ele ötö oor tijdi. Uqqanda bütkön boj dür dej tüştü. Ömür tübölüktüü emes ekenin bilip turup ele ojum başalaman bolup çyqty. Anan dağy baş-qaşynda boluu mümkünçülügünün coqtuğu ökünttü.


Al emi bul syjmyqtuu kişinin özünün Qyrğyz Respublikasynyn El Baatyry bolğonun uğup ketkenine caş balaça qubandym cana mamleket başçybyzdyn bul qadamyna çyn dilimden yraazy boldum.


Çyndyğynda ele zalqar manasçy bul naamğa ebaq ele tatyqtuu bolğon. Çykem (Çyñğyz Ajtmatov. – Ç.S.) «qançalyq maqtasaq arzyjt» dep qyrğyz eline qylğan qyzmatyna nebaq ele baa berip qojğon.


Men bilgenden al kişi özünün çynyğy mekeni Qyrğyzstanğa üç iret kelgen. Birinçi colu Cusup Mamaj özü «Qyrğyzğa kelgen qut, taalaj» dep ajtqan zalqar cazuuçubuz Çyñğyz Ajtmatovdun çaqyruusu menen 1989-cyly, anan 1992-cyly Sağymbaj Orozbaqovdun 125 cyldyq maarakesine, anan 1995-cyly «Manas» eposunun 1000 cyldyq tojuna kelgen. Myndan 29-cyl murda kelgeninde al kişi menen köbüröök coluğuşup, süjlöşüügö başqa uçurlarğa qarağanda mümkünçülük boldu.


Al bir top synduu, orundu süjlögön, toqtoo, cibektej sozulğan, kişi cyldyzduu adam eken. Emne demekçibiz düjnönü tört ajlansañ da tabylbaj turğan Cusup Mamaj ağabyzdyn arbağy tynç bolsun. Eger arbaq tirüü degen çyn bolso, özünön kijinki manasçylardy ar dajym qoldop cürsün demekçibiz.


Qyrğyz El cazuuçusu, qoomduq işmer Qazat Aqmatov (1941–2015) bolso marqum Cusup Mamajdy Yramandyn Yrçy uuluna bajlanyştyryp eskergen:


«Yramandyn yrçy uulunun öspürüm izi közümö daana elestejt... Hejhundardyn bijliginde 40 cyl qulduqta catyp, ata-tegin, söz atyn, elin-cerin zordop unutqan qyrğyzdyn bir qanaty tuqum quuğan cansejdiktin qasieti menen kündördün bir künündö esine kelet. Yraman degen cylqyçy cigit boştonduq cönündö tört sap yr çyğaryp, el içine taratyp ciberet. Munu uğup alğan Hejhundun celdetteri Yramandy ebin taap qolğo tüşürüp öltürüp, söögün talaağa taştajt. Oşondo anyn uulu 14-15 caştağy öspürüm ele. Qyrğyz beçaralar atqa sarpooçtop bergen atasynyn ölügün öñörüp alyp, öspürüm arqar cürgön izder menen Hanğaj toosun aşyp, aqyry Altaj qyrğyzdaryna kelip qoşulat. Al uçurda bala Manas özündöj cetkinçekterden qol qurap, «soğuş» önörün üjrönüp cürgön çağy. Yramandyn uulu, dağy bir cigit bolup qoşulat Manasqa. Oşentip, caralbaj catyp Hejhundan qanduu soqqu cegen tört sap yr uluu epostun bir tamçy başaty boluu menen miñ cyldar boju ösüp-örçüp, eli menen qoşo caşap, birde ölüp, birde tirilip, duşmandary menen ajoosuz qarmaşta almazdaj qurçup oturup, aqyr tübü bardyğyn ceñip çyğyp, bütkül düjnö elderine ruhanij ortoq bolo aldy. Coğorudağy sjucettin mazmunun menin «Kündü ajlanğan cyldar» romanym körköm çağyldyrğan (1989-cyl, «Adabijat» basmasy).