Поиск
Etnografiyalıq jana dialektilik özgöçölüktör - ortoq baylıq
- 15 янв. 2020 г.
- 7 мин. чтения
Обновлено: 19 июл.
Qırğız elinin qılımdar qarıtqan tarıhının jürüşündö Evraziya'ğa çaçırağan qırğız toptorunun ar birinin tilin, folklorun, qaada-saltın, etnografiyasın jañıça izildöö köp tilderdi özdöştürüünü da talap qılat. Tarıhçının kezektegi bloğu.
Avtor: Tınçtıqbek Çorotegin
Qıtaylıq qırğız manasçısı Jusup Mamay (1918 - 2014) jerdeşteri menen. Aq-Çiy, KER.
Til çındığı...
Bir iret Bişkek’tegi qadır-barqtuu degen universitettin tiyeşelüü fakultetinde tilçiler menen adabiyatçılardın qıtaylıq qırğız oqumuştuusunun bir çığarmasın taldağan jıyınına qatışıp qaldım.
Talquuda süylögön urmattuu oqumuştuulardın biri bişkektik «aksent» menen süylöp (başqaça aytqanda, orusça sözdördü ığı kelbese da een-erkin qoşup), artıştıq qalemgerdin jazğanın sındap qaldı:
- Taptaqır sabatsız jazılıptır! Adabiy til degendi, понимаешь («bilesizbi» maanisinde. - T.Ç.), bul avtor eç özdöştürböptür! Bizde adabiy tildin öz zaqonu (mıyzamı. - T.Ç.) bar da, jamandır-jaqşıdır orfoğrafiyalıq pravilası (erejesi. - T.Ç.) bar! Znaçit (demek. - T.Ç.), bul çığarmanı adabiy tilibizge qayradan qotorup çığuuğa tuura kelet!
Uşul oqumuştuu sıyaqtuu dalay insandarıbız qırğızdın adabiy tili elibizdin Çüy, Isıq-Köl, Narın jergelerindegi çaqan dialektilik (anı «aytım» - «говор» termini menen oğo beter çaqan qılıp sıpattap kelişet) varianttarına ğana baylanışı kerek dep azır da basa körsötüp kelişet.
Egerim bul varianttardan jarım qadam çetteçü bolsoñ - «atılasıñ», b.a. nuqura qırğız tilinde emes, çet tilde süylöp jatat degen baağa qabılğan bolosuñ!
Balkim, Midil Jamğırçinov, Börü Ahmedov sıyaqtuu ustattarım meni çığış taanuu tarmağına tartpağanda, ayrım türk tilderin (anın içinde uçurda latın aribin qoldonup jatqan türkiyalıq türk tilin) üyrönbögönümdö, qırğızdın arab jazma saltın özdöştürbögönümdö, çağatay jazmasın qoldonğon babalarıbızdın jazma murasın, arab jana farsı tarıhıy bulaqtarın iliktöögö şakirtterimdi tartpağanımda, albette, men dele taptaza qırğız tili - azırqı tapta Çüy, Isıq-Köl, Narın jergelerinde jaşağan ğana qırğızdardın tili dep çektelip qalmaqmın.
Turmuş çındığı mınday tüşünük çektelüü ekenin aygineledi. Oşol ele Narın menen Isıq-Köl tepçip turğan aymaqtan çıqqan zalqar manasçı Sağınbay Orozbaq uulunun (anın ustatı - narındıq Tınıbek Japıy uulu) leksikalıq qoru bügünkü künü Ferganadağı jana Qıtaydağı içkilik qırğızdar keñ-kesiri qoldonup jatqan dalay arabizmderdi arbın qoldonğon «Manas» variantı ekeni folqlor taanuuçular üçün aydan açıq.
Çağatay jazma madaniyatının bir özgöçölügü - arab jana farsı sözdörün türk tildüü tekstke eç buzbastan kirgizip qoldonğonunda bolğon.
Al emi «Jañı usul» ("Usul-i jadid») reformaçıl qıymılının öküldörü - aytıluu jaditçiler - XX qılımdın başında musulman türk elderinde arab alfaviti arqıluu ar tıbıştı çağıldıruu ıqmasın kirgize baştaştı. Bul ıqma sovet doorunda bizde da qırğız jazma madaniyatında toluq üstömdük qıla baştadı.
Kiyinçereek sovettik Qırğızstandağı tüpkü el latın alfavitine köçtü (1928-1940), andan soñ 1940-jıldan tartıp kirill jazmasına öttü. Jön ğana kirill jazması tañuulanbastan, Ё, Щ, Ц sıyaqtuu tamğalar tañuulanıp, qatqalañ Q, Ğ tamğaları kirgizilbey qaldı. Orus tilindegi sözdör orustar jazğanday ğana qoldonuluşu kerek degen ereje tañuulandı.
Bara-bara Qırğızstanda qırğızdar jalañ ğana Qırğızstanda jaşaşat, nağız adabiy tilde süylööçü qalayıq, joğoruda aytılğanday, Çüy, Köl, Narında bayırlaşat degen pikir üstömdük qılıp kirdi.
«Taza qırğız» demekçi...
Tee Iraaqı Çığıştağı tarıhıy Mançjuriyada (azırqı KERdin Heyluñjañ vilayetindegi Fu-Yü j.b. üyözdöründö) jaşağan qırğızdar şiberdik qırğız tilinin arhaikalıq variantın saqtaşqan; alar da özdörün «taza qırğız» esepteşet.
Tarbağatayda qalmaqtardın taasiri astında butparas (buddizm) dininin lama tarıqatın qabıl alğan qırğızdar bar; alar da özdörün «taza qırğız» sanaşat.
Fu-yü qırğızı Vu Janju (Wu Yanyu). Ürümçü şaarı. 24-oqtäbr, 2015-j.
Ooğanstanda, Qıtaydın Aq-Too (Çığış Pamir) aymağında, Tajikstanda, Tarimdin tüştügündögü Hotan jergesinen tüştüktögü Indiyağa çekteş Qaraqorum toolorunda, Pakistanda j.b. jaşağan qırğızdar da, Çüy, Köl, Narındağı qırğızdardan ayırmaluu dialektterde süylöşsö da, özdörün «taza qırğız» esepteşet.
Tarbağataylıq qırğız ayal temir qomuz qağuuda.
Ar bir dialekt baaluu
Uşul tapta qırğızstandıq ilimpozdor (tilçi, dialekt taanuuçu, etnograf, folklor taanuuçu j.b. adister) etnologiyalıq bir çındıqtı taanışı qajet - Çüy, Köl, Narın jaqtağı qırğızdardın tili jalpı qırğızdardın iri darıyasındağı çaqan ğana özön bolup sanalat.
Qırğız taanuunu telegeyi tegiz örçütüş üçün ala-tooluq oqumuştuular qırğızdardın bardıq toptoru közdün qaregindey saqtap kelgen dialektterdi jana jazma madaniyatının murastarın başqa türkoloğdor menen ortoq izildeşi kerek.
Başqır ulutunun, qırımdıq jana edildik noğoylordun, Tündük Qavqazdağı jana başqa aymaqtardağı qıpçaqtardan jiktelgen qumuq, balqar sıyaqtuu elderdin, altay, şor, haqas, tıva, saha j.b. şiberlik elderdin, sarı uyğurlar menen loptuqtardın ğana emes, al tügül monğol tildüü burät, qalmaq, halha monğoldordun, sarığ-yuğurlardın arasında qalğan qırğızdardın toptorunun arasında da izildöö jürgüzüü abzel.
Professor Sulayman Qayıpov.
Keyiştüüsü, azırqı tapta vandıq, pamirlik qırğızdardın dialektilik özgöçölüktörün, folklorduq murasın izildöö jaatında Qırğızstanda - Sulayman Qayıpov, aq-tooluq qırğızdardın folklorun izildöö jaatında Qıtayda - Mambetturdu Mambetaqun sıyaqtuu öp-çap ğana qırğız aalımdarının jarıyalanğan ilimiy emgekteri bar ekenin moynubuzğa alışıbız abzel (mında biz Remi Dor, Nazif Şahrani sıyaqtuu Batıştağı aalımdardı aytıp oturğan joqpuz).
Qıtaylıq qırğız sanjıraçısı Tölök Törökan (oñdo) menen T.Çorotegin jana Mambetturdu Mambetaqun (soldo) baarlaşuuda. 13.7.2014.
Çet ölkölördögü qırğızdardın etnoğrafiyasın jerinen izildegen adisteribiz da az (Qıtaydağı qırğızdardı Abılabek Asanqanov, Aziza Turdueva, Çolpon Subaqojoeva, Gülzada Abdalieva sıyaqtuu azğanaqtay ğana tarıhçılar KERge ıraattuu barıp izildeşti).
Moyunğa alışıbız kerek: sırtqarqı qırğızdardı izildegen adisteribiz az bolup jatqan çaqta boştuqtu jalğan tarıhçılar, jalğan etnoğraftar eeleşüüdö.
Alardın ayrımdarı Tibette tim ele Ştirlis sıyaqtuu «Özdörün jaşırıp bayırlap jatqan qırğızdar bar eken!» dep qalptı çın qılıp jazıp çığıştı.
Keeleri bolso mançjur ökümdarı çağıldırılğan çiyme süröttü Manastın Qıtayda saqtalğan orto qılımdardağı boyoq sürötü qatarı jalğan maalımat tarqatıştı.
Tibette qırğız barbı?
Al emi qırğız etnoğraftarı jana tarıhçıları Tibetke jaqın biyik tooluu Qaraqorum toolorun, andağı Şaydılda Bazar degen çek ara beketin bayırlağan qırğızdar akimdik başqaruu jağınan Hotandağı Keñ-Qır ayılına taandıq ekenin jazıp çığışqan. Biroq alardın ilimiy tekstteri qalıñ jurtqa keñiri tarqabağan kitepterde ğana sıydırılğan.
Tasma. Tibetten tündük-batıştağı Şaydılda Bazar qıştağında tuulup-öskön, uçurda Keñ-Qır ayılında jaşap jatqan Abdısamat Nuraqun uulu menen maek. Hotan aymağı, KER. T.Çorotegin. 27.7.2015.
Aytmaqçı, Qaraqorumdağı Şaydılda Bazarda bayırlağan dal uşul qırğızdardın bir ökülü Abdısamat Nuraqun uuluna uşul saptardın eesi da Qıtaydağı Keñ-Qır qıştağında joluqqan.
Bul qırğız ökülü içkilik dialektinde süylöyt; anın kebinen ilgerki çağatay jazmasının jana uyğur tilinin taasirin sezdik. Biroq al da özün «nağız qırğız» dep sanayt. Jazğanda al Qıtaydağı qırğızdardın arab jazmasın qoldonot.
Bübükadiça Abdysamat, qyrğyz oquuçu qyz. Sanju özönünün jeegi, Keñ-Qyr, Hotan, ŞUAR, KER. 27.7.2015.
Şaydılda-bazardıq qırğızdar bizge Tibetke («Şızañ») sooda-satıq üçün 1,5 miñ çaqırım joldu basıp barışarın, qotormoçunun kömögü menen je jañsaşıp sooda qılışaarın, tibettikter soodada taq qalq keleerin, alardan keede topoz satıp alışaarın aytıp berişti. «Tibette qırğızdar barbı?» degen surooğo «Joq!» degen ğana joobun uzatıştı.
Aytmaqçı, Qaraqorum toolorundağı qırğızdardın ayrımdarına zamandaşıbız Aybek Bayımbetov da joluqqan. Bul tuuraluu al 2012-jılı şardana qılğan, anın maalımatı orus tiline da qotorulğan.
Aybek Bayımbetovdun aytuusunda:
«Emi bizdin maalımatıbız boyunça tibettik qırğızdar (biz basa belgiledik. –– T.Ç.) tündük-batış Şizañda (Tibet. –– T.Ç.) Quen-Lun toolorunun tüştük eteginen Raskem darıyası (biz basa belgiledik. –– T.Ç.) ağıp ötkön örööngö çeyin çaçırap jayğaşqan. Tibettin bul bölügünün (biz basa belgiledik. –– T.Ç.) qlimatı qataal jana biyik kelet, bul jerdegi tooluu landşaft qatıp qalğanday, kee bir jerlerde taptaqır eç nerse öspöyt. Biz joluqturğan qırğızdar Şiñjandağı Qarğalıq şaarınan Tibetti közdöy 360-400 qm. aralıqta (biz basa belgiledik. –– T.Ç.) turaq alışqan. G 219-çu trassa boyunça Qarğalıqtan çığıp Quen-Lun toolorunan Aqkez davan aşuusu arqıluu ötüp, andan Çıraqsaldı (5012 m) aşuusun aşqan soñ, Raskem darıyasının öröönündö jana ağa jaqın too biyiktikterinde qırğızdar bügünkü küngö çeyin malın jayıp, ooqat qılıp kelişet. Biz taanışqan jergiliktüü şizañdıq qırğız Abdlızqabıl (tuurası: Abdulazil Qabıl. –– T.Ç.) baykenin aytımında, bul jerdegi qırğızdar Qızıl-Suudan kelgen emes, alar ilgerten beri ata-babalarının jeri qatarı uşul aymaqta jaşap kele jatışqandığın belgiledi....»
Bulaq: Bajymbetov, Ajbek. Babalar bayırlağan jerge sapar //«24.kg» MA, 20.06.2012. URL: https://kmb3.kloop.asia/2012/06/20/babalar-bajy-rlagan-zherge-sapar/
Aybek mırzanın Abdulazil Qabıl menen joluğuşqanında eç kümönübüz joq. Mındağı qırğızdar KERdin Qızıl-Suu Qırğız avtonom aymağına akimdik (administrasiyalıq) başqaruu jağınan eç tieşesi joq qırğızdar ekenin da eç tanbaybız (biroq alar Hotan, Aq-Too, Qaşqar, Artıştağı qırğızdardın ele bir ajırağıs bölügü).
Şaydılda-Bazar menen Keñ-Qır (Keñ-Qıya) qıştaqtarı 1984-jıldan tartıp birigip, Hotandağı qırğız avtonomiyalıq ayıl aymağın tüzüşöt.
Tee 1925-jılı Qaraqorumdağı dal uşul qırğızdardı uçuratqan soñ, aytıluu sayaqatçı Yuriy Nikolaeviç Rerih bul toolordu «Tooluu Qırğız jergesi» –– «Горная Киргизия» dep atağan emespi!
«Segiz saattay jol jürgön soñ, biz keñirsigen taştaq örööndögü Kök-Jar menen Sanju bağıttarına ketçü joldun ajıraşaar kesilişine jettik; bul öröön tündük tarabınan möñgü basqan çoquları bar ebegeysiz zor too qırqası menen jeektelip turdu. Bul too qırqasının artında tooluu Qırğız jergesinin jaylooloru jayğaşqan bolçu».
«...Через восемь часов пути мы достигли места пересечения путей на Кокьяр и Санджу на широкой каменистой равнине, окаймленной с севера могучей горной грядой со снежными вершинами. За ней находились летние пастбища горной Киргизии».
(Bulaq: Рерих Ю.Н. По тропам Срединной Азии. Самара: Издательство "Агни", 1994. – Раздел: Из Леха в Хотан. Великий Каракорумский путь. – URL:http://www.jentre.smr.ru/win/books/po_tropam/text/02.htm)
«Çordonduq Aziyanın çıyırları menen» («Po tropam Sredinnoy Azii»; 1933) degen kitebinde Yu.N.Rerih qaraqorumduq qırğızdar jılqını jaqşı qaraarın, jılqının butunun sınığın darıloodo özgöçö çeberdigin körsötüşkönün eskergen.
(Bulaq: Çorotegin T. Tibetke qaray ketçü qanjoldoğu qırğız jurtu: Şaydılda Bazar // Azattıq ünalğısı. –– 23.8.2015. –– https://www.azattık.org/a/jhina_kırgız_xaidulla_tibet_hotan/27203352.html)
Biroq... Raskem darıyası Tibetten emes, Qaraqorum toolorunan başat alat jana tömöndöp aşıp kele berip, Jarken (Yarkend, azırqı uyğurça Yeken) darıyası atalıp qalat. Aqırı bul darıya andan da iri Tarim darıyasına quyat...
Qarğalıq şaarınan Tibetti közdöy 360-400 qm. aralıqta ğana jayğaşqan aymaq - bul Tibetke emes, Hotanğa taandıq bolup sanalğan tooluu aymaq.
Mındağı qaraqorumduq qırğızdardı düynölük etnoğrafiyalıq ilimde, anın içinde qıtaylıq etnoğrafiyalıq ilimde «hotandıq jana qaraqorumduq qırğızdar» dep ğana esepteşet.
Balkim, çın ele Tibette qırğızdar bolğondur? Orto qılımdarda Enesay Qırğız qağanatınan Tibetke elçi qatarı saparğa attanıp, atajurtuna qaytpay qalğandar bolğon...
Biroq uşul zamanda «tibettik qırğızdar» qatarı Raskem (Jarken) darıyasının başatın jerdegen qaraqorumduq qırğızdardı sanap ötüü - jalğandı çınday bayandağan «folq historinin» ökülünün ğana qolunan kelçü iş. Salıştırıp aytsaq, bul - Buharadağı özbekterdi «qojenttik özbek dep esepteyliçi» degenge tete.
Boloçoq ilimpozdordun qulağına kümüş sırğa
Jañı doorubuzda qırğızstandıq tilçiler, folqlor taanuuçular jana etnoğraftar qırğızdardın çet ölkölördögü toptorun izildeş üçün aqırındap ilimiy sayaqattardı uyuşturarı ajep emes.
Egerde biylik mınday sayaqattı uyuşturçu bolso, anda ayrım «jañı baylar» uyuşturğan sayaqattardağı qataçılıqtarğa eç jol qoyboşu kerek. Oşondoy çirigen baylardın qarjılıq kömögün alıp alıp, özdörü sayaqat qılğan jerlerde foto sürötkö tüşüü («foto sessiya») menen ğana alektengen mıqçegerler tuuraluu dalay uqqanbız.
Oşondoy «folq histori» öküldörünün biri qaysı bir tibettik jigit menen foto sürötkö tüşö qalıp, anan Qırğızstanğa kelip: «Men Tibettegi bir qırğız menen sürötkö tüştüm» dep sınalğıda qalptı çınday quyuluşturup aytqanın anı menen çoğuu Tibette qısqa sayaqatta jürüp kelgen murdağı parlamenttin bir üyünün törağası Almambet Matubraimov ağay tarıhçılarğa aytıp külgönü este.
Boloçoq ilimiy sayaqattar uzaq möönötkö sozuluşu kerek.
Eñ başqısı emnede?
Biz joğoruda bir qırğız tilçisinin sözdöründögü ayrım orusça terminderdi (ponimaeş; zaqon; pravila; znaçit) jön jerinen misal keltirgen joqpuz. Al adis üyündö dele, toy-toropodo dele, qoomduq jıyındarda dele orusça sözdördü çaldı-quydu qoldono bereri tabigıy ele nersedir.
Başqa ölkölördö dele qarapayım qalayıq (özgöçö, oqumuştuu emesterdin arasında) özdörü jaşağan aymaqtağı negizgi tilderdegi terminderdi eren-törön qılbastan qoldonoru aydan açıq. Alardı izildeşş üçün alar çoğuu bayırlağan tarıhıy qoñşularının tilin jana madaniyatın da aldın-ala iliktöö zarıl.
Maselen, Pakistandağy qyrğyzdardyn tilin, etnoğrafiyasın izildöö üçün jiberilçü adis arab jazmasın ğana emes, urdu, puştu, arab, orto qılımdıq çağatay tilderin da bilse, albette, işi natıyjaluu ayaqtayt.
Başqırlardın arasındağı qırğızdardı izildeş üçün jiberile turğan adis başqır, tatar, orus tilderin jana orto qılımdıq qıpçaq jazma murasın, başqır sanjırasın özdöştürüp alsa anın işi maynaptuu ayaqtayt.
Fu-Yü qırğızdarın izildeş üçün qırğız, haqas, şor, saha, tıva tilderinen tışqarı qıtay, monğol tilderin da bilgen adisti aldın-ala taptoo zarıl.
Mınday adisteribiz barbı?
Albette, azırınça anday adister bizde joq!
Biroq Majarstanda majar tilin başqa tilderge ayqalıştıra mıqtı bilgen çığış taanuuçulardı dayardağanday ele, bizde da çığış taanuu jana qırğız taanuu bağıttarın ayqalıştırğan köp jıldıq ilimiy dolboorlor zarıl. Alarğa jaş adisterdi öñ taanıştıq jolu menen emes, qalıs sınaq arqıluu tartuu kerek.
Ölködögü türkoloğdor, «Manas» taanuuçular, maselen, çığış taanuuçu qatarı da qoşumça tarbiyalanıp, qoşumça tilderdi üyrönüşsö, aqırındap köp taramduu qırğız taanuuçu qatarı qalıptanışaar ele. Alarğa bulaq taanuu, runa sımal jazma, ar qıl alfavitter jaatında taalim berüü abzel.
Çet jerlerdegi ar bir qırğız tobunun jana qırğızdardan jiktelip ketken etnostuq toptordun dialektisinin, ar başqa alfavitterdegi jazma murasının, ar başqa janrlardı qamtığan folqlorunun özgöçölüktörü - jalpı ulutubuz üçün köönörgüs baylıq qatarı izildenişi kerek.
Bul köp jıldıq araketti baştoodon aldın ilimiy jana sayasiy jetekçiligibiz bir jağdaydı unutpaşı qajet: çığış taanuu, til jana tarıh adistikterin ayqalıştırğan zamanbap qırğız taanuu adistigin egemen Qırğızstanda ğana ar taraptuu önüktürö alabız.
Maqalanın tüpnusqası: Этнографиялык жана диалектилик өзгөчөлүктөр - орток байлык
