Поиск

Etnoğrafijalyq cana dialektilik özgöçölüktör - ortoq bajlyq

Обновлено: 16 мар. 2020 г.

Qyrğyz elinin qylymdar qarytqan taryhynyn cürüşündö Evrazijağa çaçyrağan qyrğyz toptorunun ar birinin tilin, folqlorun, qaada-saltyn, etnoğrafijasyn cañyça izildöö köp tilderdi özdöştürüünü da talap qylat. Taryhçynyn kezektegi bloğu.

Avtor: Tynçtyqbek Çorotegin

Qytajlyq qyrğyz manasçysy Cusup Mamaj (1918 - 2014) cerdeşteri menen. Aq-Çij, KER.

Til çyndyğy...


Bir iret Bişkektegi qadyr-barqtuu degen universitettin tieşelüü faqultetinde tilçiler menen adabijatçylardyn qytajlyq qyrğyz oqumuştuusunun bir çyğarmasyn taldağan cyjynyna qatyşyp qaldym.


Talquuda süjlögön urmattuu oqumuştuulardyn biri bişkektik «aqsent» menen süjlöp (başqaça ajtqanda, orusça sözdördü yğy kelbese da een-erkin qoşup), artyştyq qalemgerdin cazğanyn syndap qaldy:


- Taptaqyr sabatsyz cazylyptyr! Adabij til degendi, ponimaeş («bilesizbi» maanisinde. - T.Ç.), bul avtor eç özdöştürböptür! Bizde adabij tildin öz zaqonu (myjzamy. - T.Ç.) bar da, camandyr-caqşydyr orfoğrafijalyq pravilasy (erecesi. - T.Ç.) bar! Znaçit (demek. - T.Ç.), bul çyğarmany adabij tilibizge qajradan qotorup çyğuuğa tuura kelet!


Uşul oqumuştuu syjaqtuu dalaj insandarybyz qyrğyzdyn adabij tili elibizdin Çüj, Ysyq-Köl, Naryn cergelerindegi çaqan dialektilik (any «ajtym» - «ğovor» termini menen oğo beter çaqan qylyp sypattap kelişet) varianttaryna ğana bajlanyşy kerek dep azyr da basa körsötüp kelişet.


Egerim bul varianttardan carym qadam çetteçü bolsoñ - «atylasyñ», b.a. nuqura qyrğyz tilinde emes, çet tilde süjlöp catat degen baağa qabylğan bolosuñ!


Balkim, Midil Camğyrçinov, Börü Ahmedov syjaqtuu ustattarym meni çyğyş taanuu tarmağyna tartpağanda, ajrym türk tilderin (anyn içinde uçurda latyn aribin qoldonup catqan türkijalyq türk tilin) üjrönbögönümdö, qyrğyzdyn arab cazma saltyn özdöştürbögönümdö, çağataj cazmasyn qoldonğon babalarybyzdyn cazma murasyn, arab cana farsy taryhyj bulaqtaryn iliktöögö şakirtterimdi tartpağanymda, albette, men dele taptaza qyrğyz tili - azyrqy tapta Çüj, Ysyq-Köl, Naryn cergelerinde caşağan ğana qyrğyzdardyn tili dep çektelip qalmaqmyn.


Turmuş çyndyğy myndaj tüşünük çektelüü ekenin ajgineledi. Oşol ele Naryn menen Ysyq-Köl tepçip turğan ajmaqtan çyqqan zalqar manasçy Sağynbaj Orozbaq uulunun (anyn ustaty - naryndyq Tynybek Capyj uulu) leksikalyq qoru bügünkü künü Ferganadağy cana Qytajdağy içkilik qyrğyzdar keñ-kesiri qoldonup catqan dalaj arabizmderdi arbyn qoldonğon «Manas» varianty ekeni folqlor taanuuçular üçün ajdan açyq.


Çağataj cazma madanijatynyn bir özgöçölügü - arab cana farsy sözdörün türk tildüü tekstke eç buzbastan kirgizip qoldonğonunda bolğon.


Al emi «Cañy usul» ("Usul-i cadid») reformaçyl qyjmylynyn öküldörü - ajtyluu caditçiler - XX qylymdyn başynda musulman türk elderinde arab alfaviti arqyluu ar tybyşty çağyldyruu yqmasyn kirgize baştaşty. Bul yqma sovet doorunda bizde da qyrğyz cazma madanijatynda toluq üstömdük qyla baştady.


Kijinçereek sovettik Qyrğyzstandağy tüpkü el latyn alfavitine köçtü (1928-1940), andan soñ 1940-cyldan tartyp kirill cazmasyna öttü. Cön ğana kirill cazmasy tañuulanbastan, JO, Ş, , ', S syjaqtuu tamğalar tañuulanyp, qatqalañ Q, Ğ tamğalary kirgizilbej qaldy. Orus tilindegi sözdör orustar cazğandaj ğana qoldonuluşu kerek degen erece tañuulandy.


Bara-bara Qyrğyzstanda qyrğyzdar calañ ğana Qyrğyzstanda caşaşat, nağyz adabij tilde süjlööçü qalajyq, coğoruda ajtylğandaj, Çüj, Köl, Narynda bajyrlaşat degen pikir üstömdük qylyp kirdi.


«Taza qyrğyz» demekçi...


Tee Yraaqy Çyğyştağy taryhyj Mançcurijada (azyrqy KERdin Hejluñcañ vilajetindegi Fu-Jü c.b. üjözdöründö) caşağan qyrğyzdar şiberdik qyrğyz tilinin arhaikalyq variantyn saqtaşqan; alar da özdörün «taza qyrğyz» esepteşet.


Tarbağatajda qalmaqtardyn taasiri astynda butparas (buddizm) dininin lama taryqatyn qabyl alğan qyrğyzdar bar; alar da özdörün «taza qyrğyz» sanaşat.

Fu-jü qyrğyzy Vu Cancu (Wu Janju). Ürümçü şaary. 24-oqtäbr, 2015-c.

Ooğanstanda, Qytajdyn Aq-Too (Çyğyş Pamir) ajmağynda, Tacikstanda, Tarimdin tüştügündögü Hotan cergesinen tüştüktögü Indijağa çekteş Qaraqorum toolorunda, Pakistanda c.b. caşağan qyrğyzdar da, Çüj, Köl, Naryndağy qyrğyzdardan ajyrmaluu dialektterde süjlöşsö da, özdörün «taza qyrğyz» esepteşet.

Tarbağatajlyq qyrğyz ajal temir qomuz qağuuda.

Ar bir dialekt baaluu


Uşul tapta qyrğyzstandyq ilimpozdor (tilçi, dialekt taanuuçu, etnoğraf, folqlor taanuuçu c.b. adister) etnologijalyq bir çyndyqty taanyşy qacet - Çüj, Köl, Naryn caqtağy qyrğyzdardyn tili calpy qyrğyzdardyn iri daryjasyndağy çaqan ğana özön bolup sanalat.


Qyrğyz taanuunu telegeji tegiz örçütüş üçün ala-tooluq oqumuştuular qyrğyzdardyn bardyq toptoru közdün qaregindej saqtap kelgen dialektterdi cana cazma madanijatynyn murastaryn başqa türkoloğdor menen ortoq izildeşi kerek.


Başqyr ulutunun, qyrymdyq cana edildik noğojlordun, Tündük Qavqazdağy cana başqa ajmaqtardağy qypçaqtardan ciktelgen qumuq, balqar syjaqtuu elderdin, altaj, şor, haqas, tyva, saha c.b. şiberlik elderdin, sary ujğurlar menen loptuqtardyn ğana emes, al tügül monğol tildüü burät, qalmaq, halha monğoldordun, saryğ-juğurlardyn arasynda qalğan qyrğyzdardyn toptorunun arasynda da izildöö cürgüzüü abzel.

Professor Sulajman Qajypov.