Поиск

Taryhtan qalğan toponimderdi ceribejli

Обновлено: 9 дек. 2019 г.

Caqynda Qyrğyzstandyn ordo şaarynyn atalyşy tuurasynda «Facebook'ta» caryjalanğan sunuş qoomçuluqtun büjür qyzytqan talquusuna cem taştady. Emne üçün geoğrafijalyq atalyştardy ceriş kerek? Taryhçynyn bloğu.

Avtor: Tynçtyqbek Çorotegin


Кыргыз тили, кыргызский язык, кыргызская латиница, алфавит, латын, ариби, арип, алиппе, alippe, kyrgyz language, latin, latyn, latın, alphabet, aribi, qyrgyz, qyrğyz, qırğız, kırgız dili, alfabe, қырғыз, qьrƣьz, قىرعىز, قيرغيز
Teñir-Too, Ysyq-Köl - düjnö çordonu. XI q. Mahmud Qaşğari Barsqani çijgen qartanyn bölügü.

Calğan quran (mart) ajynda Borbor Azijanyn iri ölkösü bolğon Qazaqstanda cañy prezidenttin sunuşun parlament daroo qoldop, ölkönün ordo şaary buğa çejinki postsovettik «Astana» atalyşyn cojup, «Nur-Sultan» degen atalyşqa köçürüldü. Bul qadam postsovettik Qazaqstandyn 30 cylğa caqyn başqarğan tuñğuç prezidenti, uçurda közü tirüü Nursultan Nazarbaevdin urmatyna casaldy.


Qoñşu mamlekettegi bul oqujağa Qyrğyzstanda ar qandaj mamile bajqaldy. Biröölör «bul – qoñşu mamlekettin içki maselesi; qantse da, Nazarbaevdin opol toodoj salymy bar» deşse, başqalary «avtoritardyq bijliktin bul çeçimi keleçekte sajasij sistema liberaldaşuu coluna tüşköndö qajra coqqo çyğarylyp, şaardyn ilgerki «Aqmolo» atalyşy qalybyna keltirilişi dele acep emes» dep çyğyşty.


Al emi uşul uçurdan pajdalanyp «Qyrğyzstandyn borbor şaaryn dele «Manas» dep atap albajlyqpy?» degen sunuştu ajtyp çyqqandar boldu. Alardyn biri – 2010-cyldağy eldik yñqylaptan kijin Ubaqtyluu Ökmöttün tuşunda prezidenttik apparatty cetektegen, uçurunda Ysyq-Köl oblusunun ğubernatoru (oblus akimi) da bolğon Emilbek Qaptağaev myrza boldu.


Anyn sunuşun qoldoğondordun arasynda bolğon bağban, işker cana ujuşturuuçu Manas Samatov myndajça sanaarqoosu menen bölüştü:


«...bizdin eldin çoçulağanynça bar. Erteñ dağy bir prezident kelip, şaardy öz atyna qojuunu qyjytyp çyqsa, bizdin Coğorqu Qoroo qoldop beret. Myna, el qaçantan beri qaqşap kele catat, «Bişkektin rajondorunun attaryn özgörtölü» dep. Qana, oşo Bişkektin Kiçine Qoroosunda calañ çoçqo bağarlar oturat oqşojt?! Alar bolso Siz menen bizdi bir sekundada satyp ketet!


Oşonduqtan aldyn alyp etijattan şaarybyzdyn atyn MANAS dep alsaq caqşy ele bolmoq!


Taryhyj attardy qalybyna keltire turğan caqtar ötö köp - Poqrovqa, Qonstantinovqa, Petrovqa, Ananjevo, Voenno-Antonovqa. Bizdin sasyğan sovoqtor orustardyn sözdörün totu quştaj qajtalap, «çyğym ketet» dep cer quçaqtap catyp alyşat!


Biz qyrğyzdar qaçan öz aldybyzça ojlonuunu, öz aldybyzça caşoonu üjrönöbüz?»


Anyn pikirine ündöş mazmunda ün qoşqondordon ­ publisist, curnalist Coldoş Turdubaev myndajça öñüttö cazdy:


«Toponimderdi antroponimder menen almaştyrğan cosun caqşy emes, albette. Biroq Bişkektin orduna Manas caraşyp ele qalmaq eken. Yras, bul sunuş qaryzğa batyp turğan azyrqy şartta ötpöjt, işke aşpajt. Biroq keleçekte işteribiz ilgerilep, şaarybyzdyn körkü arta baştaar. Oşondo «atyn özgörtölü» dep qajsy bir prezidenttin ysymyn tañuulağandar çyğyşy toluq yqtymal. Andaj sunuşqa qarşy dal uşul Manas degen atalyşty bekem qarmasa bolot dep ojlojm».


Biz Emilbek Qaptağaev myrza menen tee 1989-90-cyldary «qajra quruu» doorundağy cañylanuu şarapaty menen pajda bolğon qyjmyldarğa çoğuu qatyşyp qalğan elek. Köp maselelerde pikirleribiz bir çyğat.


Biroq Emikenin uşul sunuşuna maqul bolboğon canym 2019-cyly calğan qurandyn (marttyn) 23ündö myndajça pikirdi «Fasebook» arqyluu caryjaladym (antpesem, «bişkek» sözü qyrğyz tiline taandyq emes söz» degen da ar qyl coromoldor caryjalana baştady).

Taryhyj atalyştarybyzdy eç qaçan ceribejli!


Bişkek şaar atalyşyn özgörtüü sunuşuna qarşymyn.


Bişkek – nağyz qyrğyz sözü. Ağa eç ardanbaş kerek. Bul – taryhyj atalyş.


Çağataj cazma bulaqtarynda da «Bişkek» dep cazylğan, qyrğyz sancyrasynda da Bişkek tuuraluu maalymat bar; otorçul doordoğu orus bulaqtary dele azyrqy borbor şaarybyzdyn ordunda Bişkektin kümbözü bolğonun, anyn canynda kijin qoqonduq çep turğuzulğanyn belgilep körsötkön.


Qyrğyzstanda Soquluq, Qara-Balta, Tepşi, Qazan-Qujğan, Soqu-Taş, Şaty syjaqtuu «modadan çyqqan» dalaj cer-suu atalyştary bar.


Men Teñir-Toodoğu Eçki-Başy ajylynanmyn. Narynda Teke-Sekirik, At-Başy syjaqtuu cerler köp.


Atbaş şaarynyn atalyşy tee Qarahandar qağanaty doorunan beri maalym; emi saat basyp, qaptaldan çyğyp, dağy biröö «ujalyp ketip» any özgörtölük dep qaptap çyqpasa eken (azyrqy Qoşoj-Qorğon çaldyary - ilgerki Atbaş şaarynyn qaldyğy).


Çüjdün eteginde Qozu-Başy degen toponim qattalğan. Lejlekte Qozu-Bağlan suusu bar. Suusamyrdyn tündügündö Töö-Aşuu degen daban bar.


Çyçqan qapçyğajy menen Aqsyda It-Ağar degen suu attary keziget.


Bular da geoğrafijalyq atalyş qatary emi «modadan qalyp» coq bolobu?


1520-cyly Magellan Latyn Amerikasynda bir buluñdu andağy körüngön toodon ulam Montevideo (ispança: Montevideo - «Körüngön too») buluñu dep atağan eken. Emi Uruğvajdyn borboru dal uşul buluñda cajğaşyp qaldy. Uruğvajlyqtar bul atalyşty eç cerigen coq. Alardyn dele myqty taryhyj insandary bar.


Ibn Battuta degen sajaqatçy 1333-cyly kezgen Edildin tömönkü ağymyndağy Qacy-Tarqan şaarynyn atyna tili kelbesten, orustar Astrahan dep atap alyşqan.


Anyn syñaryndaj, Bişkekti XIX qylymdağy orus adabijatynda «Pişpek» dep qata cazyşqan. Cuuqu qapçyğajyn Zauqa dep, Erkeç-Tamdy Irkeştam dep, Barsqoondu Barsqaun dep, c.b. b