Поиск

Taryhtan qalğan toponimderdi ceribejli

Обновлено: 9 дек. 2019 г.

Caqynda Qyrğyzstandyn ordo şaarynyn atalyşy tuurasynda «Facebook'ta» caryjalanğan sunuş qoomçuluqtun büjür qyzytqan talquusuna cem taştady. Emne üçün geoğrafijalyq atalyştardy ceriş kerek? Taryhçynyn bloğu.

Avtor: Tynçtyqbek Çorotegin


Кыргыз тили, кыргызский язык, кыргызская латиница, алфавит, латын, ариби, арип, алиппе, alippe, kyrgyz language, latin, latyn, latın, alphabet, aribi, qyrgyz, qyrğyz, qırğız, kırgız dili, alfabe, қырғыз, qьrƣьz, قىرعىز, قيرغيز
Teñir-Too, Ysyq-Köl - düjnö çordonu. XI q. Mahmud Qaşğari Barsqani çijgen qartanyn bölügü.

Calğan quran (mart) ajynda Borbor Azijanyn iri ölkösü bolğon Qazaqstanda cañy prezidenttin sunuşun parlament daroo qoldop, ölkönün ordo şaary buğa çejinki postsovettik «Astana» atalyşyn cojup, «Nur-Sultan» degen atalyşqa köçürüldü. Bul qadam postsovettik Qazaqstandyn 30 cylğa caqyn başqarğan tuñğuç prezidenti, uçurda közü tirüü Nursultan Nazarbaevdin urmatyna casaldy.


Qoñşu mamlekettegi bul oqujağa Qyrğyzstanda ar qandaj mamile bajqaldy. Biröölör «bul – qoñşu mamlekettin içki maselesi; qantse da, Nazarbaevdin opol toodoj salymy bar» deşse, başqalary «avtoritardyq bijliktin bul çeçimi keleçekte sajasij sistema liberaldaşuu coluna tüşköndö qajra coqqo çyğarylyp, şaardyn ilgerki «Aqmolo» atalyşy qalybyna keltirilişi dele acep emes» dep çyğyşty.


Al emi uşul uçurdan pajdalanyp «Qyrğyzstandyn borbor şaaryn dele «Manas» dep atap albajlyqpy?» degen sunuştu ajtyp çyqqandar boldu. Alardyn biri – 2010-cyldağy eldik yñqylaptan kijin Ubaqtyluu Ökmöttün tuşunda prezidenttik apparatty cetektegen, uçurunda Ysyq-Köl oblusunun ğubernatoru (oblus akimi) da bolğon Emilbek Qaptağaev myrza boldu.


Anyn sunuşun qoldoğondordun arasynda bolğon bağban, işker cana ujuşturuuçu Manas Samatov myndajça sanaarqoosu menen bölüştü:


«...bizdin eldin çoçulağanynça bar. Erteñ dağy bir prezident kelip, şaardy öz atyna qojuunu qyjytyp çyqsa, bizdin Coğorqu Qoroo qoldop beret. Myna, el qaçantan beri qaqşap kele catat, «Bişkektin rajondorunun attaryn özgörtölü» dep. Qana, oşo Bişkektin Kiçine Qoroosunda calañ çoçqo bağarlar oturat oqşojt?! Alar bolso Siz menen bizdi bir sekundada satyp ketet!


Oşonduqtan aldyn alyp etijattan şaarybyzdyn atyn MANAS dep alsaq caqşy ele bolmoq!


Taryhyj attardy qalybyna keltire turğan caqtar ötö köp - Poqrovqa, Qonstantinovqa, Petrovqa, Ananjevo, Voenno-Antonovqa. Bizdin sasyğan sovoqtor orustardyn sözdörün totu quştaj qajtalap, «çyğym ketet» dep cer quçaqtap catyp alyşat!


Biz qyrğyzdar qaçan öz aldybyzça ojlonuunu, öz aldybyzça caşoonu üjrönöbüz?»


Anyn pikirine ündöş mazmunda ün qoşqondordon ­ publisist, curnalist Coldoş Turdubaev myndajça öñüttö cazdy:


«Toponimderdi antroponimder menen almaştyrğan cosun caqşy emes, albette. Biroq Bişkektin orduna Manas caraşyp ele qalmaq eken. Yras, bul sunuş qaryzğa batyp turğan azyrqy şartta ötpöjt, işke aşpajt. Biroq keleçekte işteribiz ilgerilep, şaarybyzdyn körkü arta baştaar. Oşondo «atyn özgörtölü» dep qajsy bir prezidenttin ysymyn tañuulağandar çyğyşy toluq yqtymal. Andaj sunuşqa qarşy dal uşul Manas degen atalyşty bekem qarmasa bolot dep ojlojm».


Biz Emilbek Qaptağaev myrza menen tee 1989-90-cyldary «qajra quruu» doorundağy cañylanuu şarapaty menen pajda bolğon qyjmyldarğa çoğuu qatyşyp qalğan elek. Köp maselelerde pikirleribiz bir çyğat.


Biroq Emikenin uşul sunuşuna maqul bolboğon canym 2019-cyly calğan qurandyn (marttyn) 23ündö myndajça pikirdi «Fasebook» arqyluu caryjaladym (antpesem, «bişkek» sözü qyrğyz tiline taandyq emes söz» degen da ar qyl coromoldor caryjalana baştady).

Taryhyj atalyştarybyzdy eç qaçan ceribejli!


Bişkek şaar atalyşyn özgörtüü sunuşuna qarşymyn.


Bişkek – nağyz qyrğyz sözü. Ağa eç ardanbaş kerek. Bul – taryhyj atalyş.


Çağataj cazma bulaqtarynda da «Bişkek» dep cazylğan, qyrğyz sancyrasynda da Bişkek tuuraluu maalymat bar; otorçul doordoğu orus bulaqtary dele azyrqy borbor şaarybyzdyn ordunda Bişkektin kümbözü bolğonun, anyn canynda kijin qoqonduq çep turğuzulğanyn belgilep körsötkön.


Qyrğyzstanda Soquluq, Qara-Balta, Tepşi, Qazan-Qujğan, Soqu-Taş, Şaty syjaqtuu «modadan çyqqan» dalaj cer-suu atalyştary bar.


Men Teñir-Toodoğu Eçki-Başy ajylynanmyn. Narynda Teke-Sekirik, At-Başy syjaqtuu cerler köp.


Atbaş şaarynyn atalyşy tee Qarahandar qağanaty doorunan beri maalym; emi saat basyp, qaptaldan çyğyp, dağy biröö «ujalyp ketip» any özgörtölük dep qaptap çyqpasa eken (azyrqy Qoşoj-Qorğon çaldyary - ilgerki Atbaş şaarynyn qaldyğy).


Çüjdün eteginde Qozu-Başy degen toponim qattalğan. Lejlekte Qozu-Bağlan suusu bar. Suusamyrdyn tündügündö Töö-Aşuu degen daban bar.


Çyçqan qapçyğajy menen Aqsyda It-Ağar degen suu attary keziget.


Bular da geoğrafijalyq atalyş qatary emi «modadan qalyp» coq bolobu?


1520-cyly Magellan Latyn Amerikasynda bir buluñdu andağy körüngön toodon ulam Montevideo (ispança: Montevideo - «Körüngön too») buluñu dep atağan eken. Emi Uruğvajdyn borboru dal uşul buluñda cajğaşyp qaldy. Uruğvajlyqtar bul atalyşty eç cerigen coq. Alardyn dele myqty taryhyj insandary bar.


Ibn Battuta degen sajaqatçy 1333-cyly kezgen Edildin tömönkü ağymyndağy Qacy-Tarqan şaarynyn atyna tili kelbesten, orustar Astrahan dep atap alyşqan.


Anyn syñaryndaj, Bişkekti XIX qylymdağy orus adabijatynda «Pişpek» dep qata cazyşqan. Cuuqu qapçyğajyn Zauqa dep, Erkeç-Tamdy Irkeştam dep, Barsqoondu Barsqaun dep, c.b. buzup caza berişken.


Başqa tilde Bişkekti emne dep cazyşsa, anda işibiz coq, biroq ordo şaardyn atalyşyn Bişkek degen taryhyj atalyşqa qajtaruu 1991-cyldyn başyndağy eñ tuura qadam bolğon.


Internette talquu maalynda biröö caqşy oj cazyptyr: «Qytajda Mao Szedundun ysymyn dele taryhyj Beecin atalyşynyn orduna sunuş qylyşqan coq».


Zalqar aqyn Süjünbaj Eralievden ajyldaştary «Üç-Emçek ajylynyn atalyşyn sizdin atyñyzğa qotorolu» dep bata surap kelişkende, alardyn sunuşun aqsaqalybyz çetke qaqqan (demek, Nurakedej aç közdük qylğan emes).


Ajtmaqçy, Talasqa Suusamyrdan ary Ötmök aşuusu arqyluu tüşköndö özüm kübö boldum: kee bir ajyldar «Balançaev atyndağy ajyl» dep atalyp qalyptyr, tim ele közgö öön uçurajt eken.


Al kişilerge salyştyrmaluu zalqar aqyn Bajdylda Sarnoğoevdi müldö qyrğyz bilet, biroq aligiçe Talasta B.Sarnoğoev atyndağy çoloq köçö da coq.


Şaarlardy cana qyştaqtardy myndan ary tirüü kişinin atynan qojuu syjaqtuu «sasyq tumoolordon» abajlajly.


«Manas» dastanyn köönörgüs muras qatary ansyz da saqtap kelgenbiz, myndan ary dağy saqtap qala alabyz.


Reformaçyl idejasy «tügöngöndör» eptep cumuşu coqto üjdögü qazan-ajaqty ordunan cyldyrymyş etip, qyrğyzdyn eski toponimin özgörtölü dej berişet oqşojt, çağymda...


BIŞKEK ŞAARYNYN ATALYŞYNA, TUUNUN TÜSÜNÖ, GIMNDIN SÖZÜNÖ, GERBDIN CASALĞASYNA, «CAJSAÑÇYLARĞA» OQŞOP MANASÇYLARDYN RUHUNA TIJIŞPEJ, ANDAN KÖRÖ BAŞQA REALDUU IŞTER MENEN ALEKTENELIK, URMATTUU ZAMANDAŞTAR!


(Andan ary 1072-1077-cc. qarahandyq ortoq bababyz Mahmud Qaşğari Barsqani çijgen düjnö qartasynyn sürötün cajğaştyrdyq. Bul originalduu qartada Cerdin çordonunda Ysyq-Köl kölü, Balasağyn, Barsqan, Qoçqor-Başy syjaqtuu teñir-tooluq şaarlar, Atacurtubuzdağy too qyrqalary cajğaştyrylğan. Teñir-Toonun bul too qyrqalary Mahmud Qaşğari Barsqani tüzgön qartada özgöçö realisttik yqmada çijilgendigin uçurunda geoğraf, taryhyj geoğrafija izildööçüsü Sadybaqas Ömürzaqov basa belgilegen bolçu).


Bul çaqan caryjamdy «Köönö doorlordon berki köptögön cer-suu atalyştary bizdin doorğo çejin saqtalyp cetti. Myndan ary da alardy urpaqtar üçün köz qaregindej saqtaşybyz abzel» degen süjlöm menen ajaqtağan elem.


Кыргыз тили, кыргызский язык, кыргызская латиница, алфавит, латын, ариби, арип, алиппе, alippe, kyrgyz language, latin, latyn, latın, alphabet, aribi, qyrgyz, qyrğyz, qırğız, kırgız dili, alfabe, қырғыз, qьrƣьz, قىرعىز, قيرغيز
Mahmud Qaşğarinin «Divanu luğati t-türk» (1072-1077) emgegindegi qartanyn çordonduq cana çyğyş bölügü.

Andan kijin da bul tuurasynda qyzuu talquu eki bağytta cürdü.


Bir bağyty – calpy ele taryhyj toponimderdi kişi ysymdary menen almaştyruuğa çek qojuu talabyna bajlanyştuu bolso, ekinçi bağyty «Bişkek» toponiminin kelip çyğyşyna arnaldy.


Bul talquulardy oqurmandar özdörü dele öz aldynça oquj alyşat.


Andağy ajrym ğana qarama-qarşy pikirlerdi örnök qylyp sunuş qyla ketejin:


Razaq Sajdilqanov:


Andan kijin da bul tuurasynda qyzuu talquu eki bağytta sürdü.


Bir bağyty – salpy ele taryhyj toponimderdi kişi ysymdary menen almaştyruuğa çek qojuu talabyna bajlanyştuu bolso, ekinçi bağyty «Bişkek» toponiminin kelip çyğyşyna arnaldy.


Bul talquulardy oqurmandar özdörü dele öz aldynça oquj alyşat.


Andağy ajrym ğana qarama-qarşy pikirlerdi örnök qylyp sunuş qyla ketejin:

«Baş qalaabyzdyn atalyşynyn baştapqy abaly Pişpekpi, Pişkekpi ce Bişkek bolğonbu, çynyğy etimologijasynyn qandaj ekeni - belgilüü taryhçylarybyzdyn qajçy pikirlerinen dele körünüp turğandaj - taqtala turğan masele. Çüj öröönündögü Toqmoq, Soquluq, Qara-Balta degen toponimderge qarasaq, baş qalaabyzdyn aty dele qymyz byşqan caraqtyn aty bolğon bişkek sözünön alynğan askerdik toponim boluşu toluq yqtymal.


Qandaj bolğondo da, al at - azyrqy borbor şaarybyz cajğaşqan cerdin taryhyj aty. Taryhta qandaj ğana ençilüü at bolbosun, cöndön cön qojula berbejt. Anyn törkünündö taryhyj, sajasij, sosialdyq sebepter catat. Başqaça ajtqanda, oşol cerdin cana oşol cerde caşağan eldin taryhy menen tağdyry qamtylğan.


Andyqtan cer-suu attaryn qol cooluqtaj almaştyra bergen tuura emes, taryhqa casalğan qyjanattyq bolup sanalat.


Ajryqça Manas aty baş qalaanyn atyn alyp cürgöngö muqtac emes. «Manas» eposu, anyn baş qaarmanynyn ysymy, açuu ajtsaq, qyrğyz coğolup ketse da caşajt. Antkeni «Manas» azyr calğyz ele any caratqan qyrğyzdyn ençisi emes, bütkül adamzattyn ruhij köönörbös murasy bolup eseptelet.


Oşonduqtan borbor şaarybyzdyn atyn özgörtüü tuuraluu söz qyluunun eç qandaj qaceti coq. Bir ğana masele - surağandarğa ar qajsyny ajta berbeş üçün baş qalaabyzdyn atynyn etimologijasyn taq izildep, anyqtap qojuşubuz kerek».


Zairbek Mamataliev:


«Taryhyj atalyştağy toponimderdi özgörtüünün qaceti čoq! Eñ tuura oj menen bölüşkönsüz! Cer-suulardyn atalyşy tabigyj bolğonu durus! Al emi Nurakenin Astanany öz aty menen atalyşyna qarşy bolboğonduğu ce öz ysymyn berüügö maqul bolğonduğu, bul aç közdük! Şaarybyzğa adamdyn atyn qojuuğa ce qoşumça ysym sunuştooğo qarşymyn! Taryh baaryn öz orduna qojot!»


Canybek Canyzaq:


«...Yjsa Teñiroviç atyndağy şaardy körböpmün-uqpapmyn.


«Qudaj» degen da şaar coq.


«Buddabek» degen da şaardy bilbejt ekem.


Manas -


Özünö cetiştüü yjyq,


Özünö cetiştüü bijik.


«Bişkek» toponimi baatyrdyn atynan degendi men başynan qabyl alğan emesmin.


✔ Qarabalta,


✔ Soquluq,


✔ Bişkek,


✔ Toqmoq...


Tupojğo dele qaşqajta körünüp turu.


Biroq taq uşul atalym tee tüp qyrğyzdan beri qulaqqa siñip, canybyzğa kirip, şaarybyzdyn körkün açyp, al tügül basqyn orustar tili kelbese da oqşoşturğan eken, egemen başynda baştapqy atyna keltirip aldyq, çejrek qylym qalqybyzğa keñiri cana adep baştalğandan ele birotolo siñip ketti, sebebi tilibizge cat «Frunze» poronzolonup, purunzalanyp degele soqur içegidej bolup taptaqyr ajlany ketirip kelgen, bilseñ kerek.


Tijişpejli».


Danijar Öskönbaev:


«Uşul, at dürbögöndö, eşek qoşo dürböjt bolboj ele qojso...


Çatqaldyn «Çapçyma» aşuusunda bir tyñçyqma bir az çoqusun sürdürüp, colun tegizdegen bolup anan atasynyn esteligin qojup, Birdeme Birdemeev atyndağy «Çapçyma» aşuusu qylyp salğan.