Поиск
Abaydan qalğan aqıl-muras: 1
- 7 сент. 2019 г.
- 13 мин. чтения
Обновлено: 6 авг.
Adattağıday ele internet düynösündö sayaqatta jürüp, qazaq elinin uluu uulu Abay Qunanbaevdin “Qara sözdörünö” joluqtum. Qazaq-qırğız bir tuuğan dep beker aytılbayt da, oquy baştasam, Abay atabız qazaqtardı aytpay ele qırğızdar jönündö aytıp jatqanday, bolğondo da bir qılım murda jaşap ötkön ata-babalarıbızdı emes, azırqı zamanda aylanamda körüp-bilip ele jürgön zamandaştarım jönündö aytıp jatqansıyt. Bolğonu ilgeri tört tülük mal jıynaşsa, ağa azır ölüü düynö jıynoo (qımbat baaluu maşine, qabat-qabat üy, j.b.u.s.) qoşulğanday.
Negizgisi jaşooğo bolğon köz qaraştarı, biri-birine qılğan mamileleri oşol ele boyunça. Oşol ele biri-birin körö albağan içi tardıq, qolunda qızmatı barlarğa qoşomat qıluu, oşol ele biylik talaş. Uluu adamdın uluu sözdörü qılımdar boyu ölböyt tura. Emese, özüñüzdör oqup körüñüzdör, balkim men jañılışıp jatqandırmın, mümkün sizder da özüñüzdörgö, jaqın taanış-bilişteriñizderdi tabasızdar. Çıçalabay, Abay atabız özü aytqanday keregi bar bolso oqup sabaq alıp, keregi joq bolso taştap salıñız.
Avtor: Olcobay Şakir
Qotorğon Abiyrbek ABIQAEV
Qara sözdör (Naqıl sözdör)
1. BİRİNÇİ SÖZ
Uşul jaşqa kelgiçe jaqşı ötközdükpü, jaman ötközdükpü, aytor bir dalay ömürübüz öttü: alıştıq, juluştuq, aytıştıq, tartıştıq, – oor turmuştun dalayın kördük. Emi orto jaşqa jettik: qajıdıq, jalqıdıq, jasap jürgön işibizdin payda-batasız ekenin kördük, baarı kör tirlik ekenin bildik. Emi qalğan ömürübüzdü qantip, emne qılıp ötközöbüz? Ağa joop taba albay çaynalam.
El baqsambı? Joq, el bağa albaym. Ayıqqız ooruğa qabılam degen kişi baqpasa, je jalbırttap-jalındap küygön jürögü bar, köñülü kökölöp köktö jürgön jaştar baqpasa, mağa oqşoğon qarını andan quday saqtasın!
Mal baqsambı? Joq, bağa albaymın. Baldar özdörünö jetkidey maldı bağıp alışaar. Emi qartayğanda qızığın toluq körö albay turğan soñ, uuru, zalim, tilemçilerdin azığın qamdap berem dep qalğan az ömürümdü qor qılar alım joq.
İlimge kirişsembi? Joq, ilim üyröngöngö da, ilim sözün süylöşörgö da adam kerek. Bilgeniñdi kimge üyrötösüñ da, bilbegeniñdi kimden suraysıñ? El joq een talaa, erme çöldö kezdemeñdi jayıp alıp, çenep bıçıp olturğanıñdın kimge keregi bar? Sırıñdı bölüşüp, çer jazışar jaqın adamıñ bolboğon soñ, ilimdin özü adamdı erte qartayta turğan ele tüyşük.
Sopuluq qılıp dinge qızmat qılsambı? Joq, al da bolboyt, ağa da tınçtıq kerek. Je bir jan-düynöñdö, je bir körgön künüñdö tınççılıq bolboso, qaydağı sopuluq bolsun.
Baldardı tarbiyalap ele jön oltursambı? Joq, bağa albaym. Bağat elem, qanday bağıştı bilbeym, kim bolsun dep bağam, qaysı elge qoşom, emne maqsatta çoñoytom? Baldarım keleçekte ömürlörün, alğan bilimderin qantkende tuura paydalanışarın özüm bilbesem, alarğa emneni üyrötöm? Bul da jarabay qaldı.
Aqırı oylodum: uşul oyuma kelgenderdi qağazğa tüşürö bereyin, aq qağaz menen qara sıyanı ermek qılayın, kimde-kim kerektüü söz tapsa, jazıp alsın, je oqusun, keregi joq dese, sözüm özümdö qala beret, emi uşuğa toqtoldum, emi mından başqa eç bir jumuşum joq!
2. EKİNÇİ SÖZ
Men bala kezimden uqçumun, bizdin qazaq sarttı körsö külör ele: “Eneñdi urayın keñ qoltuq, bıldırağan tajik, üydün üstünö jabam dep qamış taşığan, öz kölökösünön qorqqon, közü barda ake-jake dep qoşomat qılıp, közü joqto qızıñdı dep artınan boqtop sökkön, sart-surt degen uşul” dep.
Noğoydu körsö anı da sögüp şıldıñdaşar ele: “Töögö mingenden qorqqon noğoy atqa minse çarçap, jöö jürsö es alat, eç nersege ığı kelbegen soldat noğoy, qaçqın noğoy, soodager noğoy” dep.
Orustu körsö da külüşö turğan: “Ayıl dese attanıp tüşkön jün baş orus” dep. “Orus oyuna kelgenin qılat degen… Emne uqsa işenet, uzun qulaqtı taap ber deyt”— dep.
Oşondo men oylor elem: oo quday, bizden başqa eldin baarı ant urğan jaman el bolot turbaybı, eñ qıyın qalq ele biz ekenbiz dep, aligi aytılğan sözdördü ayabay qızıq körüp külçümün. Emi qarasam sarttın ekpegen egini joq, soodagerinin jürbögön jeri joq, qılbağan jumuşu joq. Özdörü menen özdörü bolup, biri-biri menen eç qaçan joolaşpayt. Qazaq orusqa qaray elekte ölgönünö kepinin, tirüüsünö kiyimin oşolor jetkizip turuştu. Ata-bala bölüşö albağan maldı soodalışıp, oşolor aydap ketip jatışçu ele ğo. Orusqa qarağandan kiyin da alardın köp önörlörün bizge qarağanda köp üyrönüp alıştı. Çoñ baylar da, çoñ moldolor da eptüülük da, çeberçilik da, sıpaygerçilik da, – bardığı oşolordo. Noğoydu qarasam soldatqa da çıdayt, kedeylikke da çıdayt, ölümgö da çıdayt, moldo, medreseni iştetişip din tutuuğa da çıdayt. Emgek menen mal tabuunun jönün da alar bilişet, saltanat quruşup mayram tosuu da uşularda. Jarıbağan tamaq üçün, biz qazaqtar, alarğa jalçı bolup jüröbüz. Bizdin eñ bayıbızdı: “Ey sasığan qazaq, jaman butuñ menen talpıldabay çığıp ket” dep üyünön quup çığat. Anın baarı biri-biri menen qubalaşıp qor boluşpay, önör üyrönüşüp, mañday terin tögüp emgek qılışqandarının üzürü. Orusqa aytar söz da joq, bizdi küñü, qulu qatarı da sanaşpayt. Bayağı qıyınsınıp aytqan, oşondoğu şıldıñ qılğan sözdörübüz qayda?
3. ÜÇÜNÇÜ SÖZ
Qazaqtardın biri-biri menen qastıq mamilede bolup, birinin tilin biri uğuşpağanın, biri-birine jaqşı sözü az ekendiginin, biylik talaşqandı jaqşı körgöndörün, jalqooluğunun sebebi emnede? Aalamğa taanımal daanışmandar ebaq ele bayqaşqan: ar bir jalqoo kişi – qorqoq, qayratsız bolot, ar bir qayratsız – qorqoq, maqtaançaq, ar bir maqtaançaq – qorqoq, aqılsız, naadan, ar bir aqılsız – naadan, arsız bolot; ar bir arsız jalqoonun jan dosu, özü toyso da közü toyboğon, jutunğan, çorqoq, dostoru joq jalğızdap jürgön jan bolot.
Baarı tört tuyaq maldın başın köböytköndön başqa oydun joqtuğunan. Jer iştetip sooda qılıp, önör bağıp, ilim-bilimge umtulğanda mınday bolbos ele. Ar bir qazaq malım köp bolso, baldarımdıqı menikinen da köp bolso deyt. Malı köböysö malçılarğa baqtırmaq, özdörü et menen qımızğa toyup, suluunu jaylap, külüktü baylap jırğap jürmök. Qıştoosu tar bolup baratsa, arızı jetken, sıyı ötkön jerlerge barıp, bardıq araketin jumşap biröönün qıştoosun je satıp almaq, je tartıp almaq. Al qıştoosun ayrılğan kişi dağı birine barıp tiyişmek je aylası ketkende jurt qotorup, elden ketmek.
Ar bir qazaqtın oyu uşu. Anan oşolor birine-biri jaqşılıq qılabı? Kedey köp bolso arzanğa işteyt, maldan ayrılğandar köböysö qıştoolor boşomoq dep, men anı kedey bolso eken desem, al meni kedey bolso eken dep içibizden tilek qıldıq. Anan al sırtıbızğa çıqtı, joolaştıq, doolaştıq, partiyalarğa bölündük. Duşmandarıma sözüm ötümdüü, mal jıyuuğa küçüm jetiştüü bolso dep çoñ qızmattağılarğa jağındıq, biylik talaştıq. Qazaq bötön jerge çığıp, emgek qılıp, mal izdebeyt, jer iştetip egin sebüü, sooda qıluu oyuna da kelbeyt. Qatarların uşunday talaş menen çeçebiz degender menen toluqtap partiya tüzgöndördün ulam birine öz başın satıp jürö beret. Uurular tıyılbayt. El içi tınç bolso uuruluqtu eç kim jaqtırbayt ele.
El ekige bölüngöndö, kim ant içip aqtap, aramdığın jaqtap, anın sözün süylösö, ağa tayanıp alıp uuruluğun baştağıdan da eselep köböytöt. Elden çıqqan jaqşılardın üstünön “çaptı, taladı” degen jalğan ayıptardı qoyuşup arız jazışat. Alarğa tergöö jürgüzüp, suraqqa alışat. Körbögön nerseni kördüm dep jalğan körsötmö bere turğan kübölördü da dayındap alışqan, munun baarın jaqşı adamdı şayloodon çığarış üçün jasaşat, egerde al kert başın oylop jamandarğa jalınsa, anın da adamdıqtan ketkeni, egerde baş iybese sottolup, ömür boyu eç bir işke alınbay qalğanı oşol.
Quuluq, aramdıq menen boluş bolup alğan soñ, qarapayım eldi qarabayt, tegeregine özünö oqşoğon aram tamaq, mıtaymdardı toptop alat, alardan qoqus duşman qılıp alsam arız jazıp zalalı tiet dep qorqot. Uşul kezde qazaqtarda “işi bilbes, kişi biler” degen maqal çıqtı. Anın maanisi: “Maqsatıña işiñdin tüzük bolğonunan jetpessiñ, kişinin amal-aylası menen jetersiñ”degeni.
Boluş üç jılğa şaylanat. Alğaçqı jıl: “Seni biz şaylabadıq bele?” – degen eldin doomatın jana jemelöösün uğuu menen ötöt. Ekinçi jıl, kiyinki şaylooğo talapker menen añdışıp jürüp ötsö, üçünçü jıl şayloo jaqındap, ordunda qalıştın amalın qılıp jürüp ötöt. Emi emnesi qaldı?
Uşul qazaq qalqının buzuqçuluqqa qabılıp, jıldan jılğa tömöndöp baratqanın körgön soñ, menin oyuma keldi: boluş bolom degen talapker bir az bolso da, orusça bilim alğan kişi bolso. Egerde, arañarda anday adam joq bolso, je bolso dağı anı şaylaşpasa, anda boluştu üyözdün baştığı je asker akiminin dayındoosu menen bolot dese, elge köp paydasın beret ele. Anın sebebi: birinçiden, qızmatqa turğandı jaqşı körgön qazaq baldarın oquuğa berişse, al da payda bolmoq, ekinçiden, dayındalğan boluştar elge ildettüü bolboy, başçılarğa tüz baş iyişmek. Jana da dayındalğan boluştardı öydötön tekşerüülördü qısqartsa, al qızmattan tüşüp qalam dep qorqpoy iştese balkim jalğan arız bergender azayar bele, balkim taqır ele bolboy qalmaqtır.
Dağı, ar bir boluştuqta biy şayloo, qalqqa köp zalalın tiygizip kele jatqanın körüp-bilip bütpödükpü. Bul biydin işi, şaylap qoyso ele ar bir qazaqtın qolunan kele berçü iş emes. Buğa murdağı Qasım handın “Qaşqa jolun”, Eşim handın “Eski jolun,” kül döbödö kündö keñeş bolğondo Tooke handın “Jeti jarlığın” jatqa bilişi kerek. Al eski sözdördün qança zaman ötüp, bul jañı zamanğa şaykeş kelbey qalğan jerlerin almaştırıp, anı bügünkü küngö ılayıqtaştırıp oñdoğonğo jaray turğan kişi kerek. Anday kişi azır az, je taqır ele joq. İlgeri qazaq jayın jaqşı bilgender aytışıptır: “Biy eköö bolso, doo törtöö bolot” dep. Anın maanisi – biydin sanı taq bolboy, jup bolso talaş-tartış toqtoboyt degen söz. Antip biydin sanın köböytküçö, ar bir boluş elden üçtön bilimdüü-ilimdüü, baştarı iştegen kişiler möönötsüz, uzaq ubaqıtqa şaylanışsa, alardı jaman işterge çalınmayın işten alışpasa. Doonu çeçeerde eki dooger birden biydi tandap, ortoğo bir ortomçunu qoşup alıp çeçişse, anda da çeçilbey qalsa anda bayağı üç biydin çoñu çeçip berse, oşondo doolor uzaqqa sozulbay ubağında bütüp turmaq.
4. TÖRTÜNÇÜ SÖZ
Ar bir bayqağan adam bilse kerek: külkü degeniñ bir mastıq ekenin, ar bir mas kişide bir qılıq bolorun, ar bir mas süylöşö kelseñ baştı oorutarın. Mınday qarasaq, mas kişi jön ele ırsalaqtap külö berip, qıla turğan işin unutup, aqılın da uyatın da joğotup, keçirimsiz qatalardı ketiret. Oşondoy keçirilgiz qataçılıqtardı ketirgen adam bul düynödö bolobu, je tigi düynödöbü — joop berbey qalbasa kerek. Ar bir aqıl-estüü, ubayım-qayğını oyloy jürgön kişi, dünüyö işinde bolsun, aqıret işterinde bolsun, jaljaqtabay jıynaqtuuraq bolğonu tuura emespi. Ar bir jıynaqtuuluqtun artında iygilik turat. Emi oşondoy eken dep ele, dayıma ele qabağıbızdı qarış salıp, ütüröyüp jüröbüzbü?
Dayıma ele oşentip qabaq çıtıp jürgöngö bir jan çıdayt beken? Dayıma külböy jürö alabızbı, dayıma külböy jürgöngö çıdağan jan barbı? Joq, men dayıma qayğırıp jür debeymin. Ubayımdan qayğısızdığıña ubayım qıl da, oşol ubayım-qayğıdan qutuluunun orunduu araketin jasooğo qam körüş kerek. Ar bir orunduu araket özü ele ubayım-qayğını azaytat. Orunsuz külkü menen azaytpa qayğını, orunduu araket menen azayt! Çığaar eşigin taba albay, ubayım-qayğının içine kirip alıp, qamalıp qalmaq, al özü da bir ant urğandın işi, jana bir jaman kişinin qılığına külsöñ, anı şıldıñdap külbö, ağa ıza bolğonuñdan kül, ızaluu külkünün özü da – qayğı. Anday külkügö özüñ dele barbassıñ, ar bir jaqşı adamdın jaqşılıq tapqanına ıraqattanıp kül, anın jaqşılıqtı jaqşılığınan tapqandığın ülgü körüp kül. Ülgü alğandın özü ele mastıqqa jiberbey, ubaqtısında toqtotot. Köp külkünün baarın maqtağanım joq, anın içinde bir külkü bar, bul – Quday jaratqan öz ordunan, köödöndön çıqpay, adamdar uqsun dep qalp şañqıldap, qoozdop boyolğon jasalma külkü. Adam balası ıylap tuulup, keyip ölöt. Eki ortodo bul düynönün ıraqatının qayda ekenin bilbey, biri-birin añdıp, biri-birine maqtanıp, asıl ömürdü boşqo, jaramsız işter menen qor tutup ötközüşöt da, ömürünün seresine jetkende, bir kündük mürdü bardıq malın berip da satıp ala albayt. Quuluq qılıp, köz süzüp aldamçılıqqa barıp, tilenip-suranıp jaşoo – önörsüz ittin işi. Qudayğa tobo keltirip, öz qayrat-küçüñ menen mañday teriñdi tögüp emgek qılsañ, qara jer da tüşümün berip, qur jalaq qaltırbayt.
5. BEŞİNÇİ SÖZ
Kökürök tolğon muñ-qayğı kişinin özünö bilgizbey, bütkön boydu çımıratıp, muundarıñdı boşotup, közdön jaş bolup ağıp, tilden sözdön qaltırat. Qazaqtar: “Ee Quday, jaş baladay qayğısız qıla kör!” dep tilek qılğanın köp kördüm. Anısı, jaş balağa qarağanda özün estüü kişi sezip, eskergenge eç nersesi joqton beter, qayğıluu kişi bolup qalğansığanı. Qayğıları emne bolğon qayğı ekenin maqaldarınan körösüñ: “Tüştük ömürüñ bolso, bir küngö jetkidey mal jıy”, “Qoluñda bolboso, atañ da jat bolot”, “Mal – adamdın boor eti menen teñ”, “Malduunun jüzü jarıq, malsızdı jüzü çarıq”, “Er azığı menen börü azığı jolunda”, “Erdin malı elde, erikkende qoldo”, “Alğan qolum, beregen”, “Mal tapqan erdin jazığı joq”, “Baydan ümüt qılbağan, qudaydan ümüt qılbayt”, “Qardıñ açsa, qaraluu üygö çap” degen uşu sıyaqtuu sözdör ötö ele köp.
Bul maqaldardan emne tıyanaq çıqtı? Maalım boldu: qazaq tınçtıq üçün, bilim üçün, adilettik üçün qam jebeyt eken, biroq, mal dese içken aşın taştayt eken, al emi maldı tabuunu bilbeyt eken. Bir bilgeni – maldı biröönü aldap, biröönü maqtap alat eken, berbese anı menen joolaşat eken. Egerde atası malduu bolso anı menen mal talaşıp qarmaşqandı da uyat körüşpöyt eken. Aytor, uuruluq, quuluq-şumduq, tilemçilik jana uşul sıyaqtuu qılıqtın qaysınısın jasabasın, mal taap kelse jaza tartpayt. Bulardın aqıl-esi kire elek jaş baladan emnesi artıq? Biroq, jaş baldar qızıl oçoqton qorquşat eken, bular tozoqton da qorquşpayt. Jaş baldar uyalsa kirerge jer tappay qalışsa, bular uyalğanğa sebep tappayt qalışat eken. Artıqçılığı uşulbu? Qoldo barıbızdı bölüşpösök, biz da alardın deñgeeline tüşpösök, alar bizge dalısın salıp teskeri qarap ketkenge dayar. İzdegen elibiz uşulbu?
6. ALTINÇI SÖZ
Qazaqtın bir maqalı bar: “Önör aldı – birimdik, ırıs aldı – tiriçilik” deyt. Birimdik qanday elde bolorun, qanday qılğanda kelerin — bilbeyt. Qazaq oyloyt: mal ortodo, aş ortodo, kiyim ortodo bolso eken deyt. Anday bolğondo baylıqtan emne payda da, kedeylikten emne zıyan? Tuuğanıñdan bölünböy jıyğan baylıq da baylıqpı? Oşolbu birimdik degen? Joq, çoğuu aqıldaşıp iş qılsañ, — mına oşol birimdik, mal-jandın çoğuu bolğonu birimdik emes. Malıñdı berseñ atası başqa, dini başqa, tili başqalar dele birigip ooqat qıla berişet. Birimdik malğa satılsa, adep-ahlaqtın kete baştağanı oşo. Ağayın-tuuğan malı, ooqatı çoğuu bolğon üçün ele birikpey, ar kim öz nasibin Qudaydan tilep, öz küçün tuuğandarınan ayabay qızmat qılsa ğana birimdik bolot. Anday qılbasa, Qudaydı unutup biri-birine jamandıq izdey baştaşat. Biri-birine taarınat, biri-birin aldayt, biri-birin uşaqtayt. Munun emnesi birimdik? “Irıs aldı – tiriçilik” deşet, qana al tiriçilik? Joq, anday tiriçilik itte da bar. Anday tiriçilikti qımbat körüp barqtağan adam, ölümdü joo körüp, aqıretke duşman bolot. Janın qorğolotup, joodon qaçıp, qorqoq atanıp, emgek qıluudan, qızmat qıluudan qaçıp, erinçeek atanıp, dünüyödö eldin ırısqısına duşman bolot. Alar aytqan tiriçilik başqa. Kökürögü, köñülü tirüü bolso oşonu aytat. Özüñ tirüü bolsoñ da, kökürögüñ ölüü bolso aqıl aytuuğa söz taba albaysıñ. Adal emgek menen erinbey jürüp mal taba albaysıñ.
Keseldüü jalqoo, qıljıñ baş,
Aram tamaq, aqılı az,
Qoltuğunda qotur taş,
Art jağın oylop uyalbas, – bolup jürüp tirüümün debe, andan körö Alla jibergen aq buyruqtuu ölümüñdü tile.
7. JETİNÇİ SÖZ
Jaş bala eneden törölgöndö ele eki türlüü münözü menen tuulat. Birinçisi – içsem, jesem, uqtasam dep turat. Bular – dene qumarı, bular bolboso dene janğa qonoq üy bolo albayt, özü da öspöyt, jetilbeyt; Ekinçisi, bilsem dep turat. Emne körsö oşoğo talpınıp, jaltıraq-julturaq körsö ağa qızığıp, oozuna salıp daamın tatıp körüp, surnay-kerneydin ünü çıqsa tıñşay qalıp, anın dobuşuna umtulup, bir az çoñoyo baştağanda it ürsö da, maldın ünü çıqsa da, biröö külsö da, biröö ıylasa da tura jügürüp, “al emne?” “tigi emne?” dep, “al emnege antet?” “bul emnege mintet?” dep közü körgön, qulağı uqqan nersenin baarın tınç ala albay suray berişet. Munun baarı – bilsem eken, körsöm eken degen jan qumarı.
Dünüyönün körüngön jana körünbögön sırların açıp, bardığın jaqşılap bilbese adam balası adam bolo albayt. Anı bilbegen adamdın aybanattardan ayırması joq. Adegende ele jaratqan Quday aybanattardan ayırmalap adamğa aqıl-es bergen. Oşol qubatsız meesi qatıy elek essiz bala kezdegi “bul emne, tigi emne?” dep bir nerseni surap bilgisi kelgende içken aşıbızdı unutup, uyqubuz umaçtay açılıp ketçü qumarıbızdı, er jetip aqıl kirgen soñ, ordun taap izdenip, kişisin taap suranıp, bilim alğandardın joluna emnege salbaybız? Oşol örüştötüp örüşübüzdü uzartıp, qumarlanıp jıyğan qazınabızdı köböytsök, bul jan azığı emespi. Deneden jandı artıq qılıp, deneni janğa baş iygizken ele. Joq, biz anday qılbadıq, qarğaday qarqıldap ayıldağı boqton alıs kete albadıq, aqıl-esibiz bala kezde küçtüü eken.
Er jetkenden kiyin, küç-qubattuu bolğonubuzdan kiyin anı uqpay qaldıq. Aqıl-esti denebizge baş iygizdik, eç nersege köñül burbadıq, köz salğan joqpuz, jüröktün aytqanına işenbedik. Közgö urunğan nerselerdin sırtın körgöngö ele ıraazı bolduq. Anın içki sırına köñül bölbödük, bilbey qoyğon kişinin emnesi ketmek ele degen oydo bolduq. Biröö aytsa da uqpaybız. Biröö aqıl aytsa : “Öz bilgeniñ — özüñö, öz bilgenim – özümö”, “Kişi aqılı menen bay bolğuça, öz aqılıñ menen jardı bol” degen deybiz, özübüz bilbeybiz, bilgendikin uqpaybız. Köküröktö ot joq, köñüldö işenim joq. Kökürök soqur bolğon soñ, aybandan emne ayırmabız bar?
Bala kezibizde jaqşı ekenbiz. Bilsek da, bilbesek da, bilüügö dilgir adamdın balası ekenbiz. Emi bügünkü kündö aybandan da jamanbız. Ayban bilbeyt, bilemin dep talaşpayt. Biz tük bilbeybiz, naadandığıbızdan biz dele bilebiz dep, söz berbey bilimdüüdön talaşqanda, ölör-tirileribizdi bilbey, küröö tamırıbız kööp çığat.
8. SEGİZİNÇİ SÖZ
Uşul aqıldı kim üyrönöt, bul nasıyqattı kim tıñşayt? Biröö – boluş, biröö – biy. Alardın aqıl üyrönöyün, nasıyqat tıñşayın degen oyu bolso, al orunğa şaylanışmaq da emes. Alar özdörü kimge bolso da ülgü bolup, kimge bolso da aqıl üyrötöbüz dep şaylanışat. Özdörü oñolup bütüp, emi eldi oñdoğondoru ele qalğan. Anan oşolor qantip uqsun, uğayın dese da qolu boşoybu? Öz işi bar: uluqqa künöölüü bolup qalabızbı, je eldegi buzuqularıbızdı qozutup alabızbı, je jön jatqan elibizdi oyğotup alabızbı, je özübüz çığımdap, çığımıbızdı toltura albay qalabızbı? – dep qorquşat; şartına qaray bir taanışın östürüp, bir taanışın qutqarayın degen meenetteri menen qoldoru baylanuu.
Baylar, bir kün bolso da başına döölöt qonup, dünüyönün jarımın eelep turuşat. Özündö joqtu malı turğanda satıp alışat. Köñüldörü köktö, közdörü asmanda, adaldıq, aramdıq, aqıl, ilim-bilim, – bulardın birin da malğa teñeşpeyt. Mal bolso Qudaydı dele paralap alsa bolot deşet. Anın dini, qudayı, eli-jurtu, bilimi-uyatı, ar-namısı, jaqını, baarı – mal. Anan sözdü qantip uqsun, uğayın dese da qolu tiebi? Al maldı suğarbasa, toyğuzbasa, soodalabasa, qaytarbasa, baqtırbasa, uuru-börüdön, suğalaq közdördön, – mına uşunun baarınan saqtanbasa, biröö kelip saqtap berebi. Anın baarın ordu-orduna qoyup, maqtanğanğa jarağıday qılğıça qaçan? Qoldoru tiybeyt! Al emi, uuru-zalim, şumpaylar özdörü dele uğuşpayt, bayquştar, eptep-septep künün körüp jürüşöt. Anan keyipteri oşol bolso, ilim-bilim, aqıldı emne qılışsın? İlim-bilimdin kedeyge da keregi joqtoy: “Bizdi emne qılasıñ, anday sözdördü uğa turğandarğa ayt!” deşet. Alardın eç nerse menen işi joq, nietteri taza. Başqalardıqınday ooqat alarda bolğondo, eç muñ-qayğını bilbey jaşaşmaq oqşoyt.
9. TOĞUZUNÇU SÖZ
Men özüm – qazaqmın. Qazaqtı jaqşı körömünbü, je jek körömünbü? Eger jaqtırsam qılıqtarın jaqtırmaqmın. Jürgön-turğandarınan adam jaqşı körgüdöy, köñülgö jağa turğan bir nerse tapmaqmın. Ümütümdü üzböy, anısı bolboso, munusu bolot da dep köñülgö qubat qılmaqmın, biroq anday bolboy jatpaybı. Egerde jek körsöm – eç kimisi menen süylöşmök emesmin, keñeşmek emesmin, eç kim menen sırdaşpayt elem, çaqırğan toy-aşına barbay, “emne qılıptır, emne boldu?” debey tınç jatmaqmın, kerek bolso başqa jaqqa köçüp ketmekmin. Bulardı oñdoyun deseñ oñdoloruna, üyrötöm deseñ üyrönörünö ümütüm joq. Mende bul eki sezimdin biri da joq. Eköönün birin tandabasam bolbos.
Tirüü jürsöm da, özümdü tirüüdöy sezbeym. Oşolordun ızasınanbı, özümö-özüm ıza bolğondonbu, je başqa sebeptenbi – bilbeym. Sırtım soo körüngön menen içki düynöm ölüp qalıptır. Açuulansam ızalana albaym. Külsöm qubana albaym, süylögönüm öz sözüm emes, külgönüm öz külküm emes, baarı teñ alda kimdir-biröönükü. Qayratım barında qazaqtı qıyıp başqa jaqqa ketmek tügül, özün jaqşı körüp ümüt qılıp jürüpmün. Qaçan abdan bilip, ümütüm üzülgöndö, başqa jaqqa barıp, jattı öz qılıp, üyür bolo turğan qayrat jalın öçüp qalğan eken. Oşol sebepten, bir jürgön, köödönüm boş pendemin. Keede oyloym: bul da jaqşı, ölör kezde attiñ ay, uşunday sonun qızıq jaşoo qalıp jatat! dep qayğırbay, aqıretten jaqşılıq ümüt qılıp ölgönüm jaqşı ğo dep.
10. ONUNÇU SÖZ
Biröölör qudaydan bala tileyt. Al emnege tileyt? Ölsöm ordumdu bassın deyt, artımdan quran oqup tursun deyt, qartayğan kezde baqsın deyt. Andan başqa emne deyt? Balam orumdu bassın degeniñ emne? Özüñdön qalğan dünüyö eesiz qalbasın degeniñbi? Qalğan dünüyöñdün qamın sen jeysiñbi? Ölüp baratqanda özgölördön qızğanğanıñbı? Özgögö qıybağanday senin başqalardan emne artıq jeriñ bar ele? Balanın barı – qızıq, balanın joğu – küyüt, anan anın qanday boluşun suradıñ? Dünüyödö özüñdün körgön qorduğuñ azbı? Özüñdün qılğan ittigiñ azdıq qıldıbı? Emi bir bala tuudurup, anı da it qıluuğa, ağa da qorduq körsötüügö mınça emnege qumar bolduñ?
Artıman balam quran oqup tursun deysiñ, tirüüçülüktö özüñ jaqşılıq qılğan kişileriñ köp bolso, kim quran oqubayt? Jamandıqtı köp qılsañ balañdın quranı tiebi? Tirüü kezde özüñ qıla albağan işti, sen ölgön soñ balañ jasaybı? Aqıret üçün bala tilegeniñ – balam jaşında ölsün degeniñ. Egerde, er jetsin deseñ, özü er jetip, ata-enesin azap-tozoqton qutqarar bala qazaqtan tuular beken? Anday balanı sendey ata, senin eliñdey el asırap östürö alar beken? Qartayğanda bağat degeniñ, – al dağı bolboğon söz. Birinçiden, – özüñ qaruuñ ketip, basa albay qalğıça jaşaysıñbı? Ekinçiden, – balañ meerimdüü, bağa ala turğanday bolup çoñoyobu? Üçünçüdön, – malıñ bolso seni qarabay taştaşabı? Malıñ joq bolso kimdin qanday bağarın qaydan bilesiñ?
Balañ tapqan malıñdı köböytüp bağabı je çaçıp joq qılabı – al da belgisiz. Maqul, Quday Taala uul berdi deyli, anı özüñ jaqşı tarbiyalap bağa alarıñdı bilesiñbi? Bilbeysiñ, murdağı özüñdün künöölörüñdü kötörüp jürgönüñ az kelgensip, balañdın künöösünö da ortoqtoş bolosuñ. Adegende balañdı özüñ aldaysıñ: “Mına, mobunu taap berem, tigine tigini alıp berem” deysiñ. Başında balañdı aldağanıña maaşırlanasıñ. Anan balañ aldamçı bolup össö kimden körösüñ? “Tilde, sök” dep biröönü söktürüp, ağa biröö birdeme dese “al esi joq nemege teñelbey ele qoyçu” dep boluşa ketip, tentektikke üyrötüp, oquuğa berse moldonun eñ arzanın izdep, qat taanısa boldu dep, quu bol, şum bol dep, “balançanın balası seni sırtıñdan satıp ketet” dep tirüü jandan şek sanooğo, özümçüldükkö üyrötösüñ, uşulbu senin bergen tarbiya-taalimiñ?
Anan oşol baladan jaqşılıq kütösüñbü? Anan mal tileysiñer, anı emnege kerek qılayın dep tileysiñer? Adegende, Qudaydan tileysiñbi? Tileysiñ. Qudaydın bergenin albaysıñ. Quday Taala sağa emgek qılıp mal tapsın dep küç-qubat berdibi. Berdi. Al qubattı adal emgek qıluuğa jumşadıñbı? Jumşağan joqsuñ. Al qubattı ordun taap sarp qılğandı bilsin dep ilim berdi, anı oqup üyrönböysüñ. Al ilimdi oqusa, uqsa dep bergen aqıldı, qayda jiberdiñ? Anı kim bilet? Erinbey emgek qılsa, tüñülböy türö qıdırıp, orunun taap izdese, kim ele bayıbayt? Anın sağa keregi joq. Seniki – bir jerden qorqutup alsañ, bir jerden jalınıp alsañ, bir jerden aldap alsañ boldu, izdegeniñ oşol. Bul qudaydan tilegendik emes. Bul – adamdıq abroyun, arın satıp, ulup-juluu, tilemçilik qıluu.
Maqul, oşentip jürüp mal jıynadıñ, bayıdıñ. Oşol maldı satıp bilim alış kerek. Özüñ oqubasañ balañ oqusun. Bilimsiz aqıret da joq, dünüyö da joq. Bilimsiz oquğan namaz, tutqan orozo, qılğan ibadat işteriñ qabıl bolboyt. İttik menen tapqan maldı adamkerçilik işterge jumşağan bir da qazaqtı körgön joqmun. Baarı ele ittik menen tapqan malın, ittik menen qorotuşat. Mınday baylıqtan – azap, meenet, ızadan başqa eç nerse qalbayt. Qolunda bar bolup qalsa baymın dep maqtanat. Qolunda joq bolup qalsa “Men da bir kezde bay elem” dep maqtanıç qılat. Bolğon baylığın tügötüp alsa qayırçılıq joluna tüşöt.
Qotorğon Abiyrbek ABIQAEV
Maqalanın tüpnusqası: Абайдан калган акыл-мурас
