Поиск

Abajdan qalğan aqyl-muras: 1

Обновлено: 9 дек. 2019 г.


Adattağydaj ele internet düjnösündö sajaqatta cürüp, qazaq elinin uluu uulu Abaj Qunanbaevdin “Qara sözdörünö” coluqtum. Qazaq-qyrğyz bir tuuğan dep beker ajtylbajt da, oquj baştasam, Abaj atabyz qazaqtardy ajtpaj ele qyrğyzdar cönündö ajtyp catqandaj, bolğondo da bir qylym murda caşap ötkön ata-babalarybyzdy emes, azyrqy zamanda ajlanamda körüp-bilip ele cürgön zamandaştarym cönündö ajtyp catqansyjt. Bolğonu ilgeri tört tülük mal cyjnaşsa, ağa azyr ölüü düjnö cyjnoo (qymbat baaluu maşine, qabat-qabat üj, c.b.u.s.) qoşulğandaj.

Negizgisi caşooğo bolğon köz qaraştary, biri-birine qylğan mamileleri oşol ele bojunça. Oşol ele biri-birin körö albağan içi tardyq, qolunda qyzmaty barlarğa qoşomat qyluu, oşol ele bijlik talaş. Uluu adamdyn uluu sözdörü qylymdar boju ölböjt tura. Emese, özüñüzdör oqup körüñüzdör, balkim men cañylyşyp catqandyrmyn, mümkün sizder da özüñüzdörgö, caqyn taanyş-bilişteriñizderdi tabasyzdar. Çyçalabaj, Abaj atabyz özü ajtqandaj keregi bar bolso oqup sabaq alyp, keregi coq bolso taştap salyñyz.

Avtor: Olcobaj Şakir

Кыргыз тили, кыргызский язык, кыргызская латиница, алфавит, латын, ариби, арип, алиппе, alippe, kyrgyz language, latin, latyn, latın, alphabet, aribi, qyrgyz, qyrğyz, qırğız, kırgız dili, alfabe, қырғыз, qьrƣьz, قىرعىز, قيرغيز

Qotorğon Abijrbek ABYQAEV


Qara sözdör (Naqyl sözdör)


1. BIRINÇI SÖZ


Uşul caşqa kelgiçe caqşy ötközdükpü, caman ötközdükpü, ajtor bir dalaj ömürübüz öttü: alyştyq, culuştuq, ajtyştyq, tartyştyq, – oor turmuştun dalajyn kördük. Emi orto caşqa cettik: qacydyq, calqydyq, casap cürgön işibizdin pajda-batasyz ekenin kördük, baary kör tirlik ekenin bildik. Emi qalğan ömürübüzdü qantip, emne qylyp ötközöbüz? Ağa coop taba albaj çajnalam.

El baqsamby? Coq, el bağa albajm. Ajyqqyz ooruğa qabylam degen kişi baqpasa, ce calbyrttap-calyndap küjgön cürögü bar, köñülü kökölöp köktö cürgön caştar baqpasa, mağa oqşoğon qaryny andan qudaj saqtasyn!

Mal baqsamby? Coq, bağa albajmyn. Baldar özdörünö cetkidej maldy bağyp alyşaar. Emi qartajğanda qyzyğyn toluq körö albaj turğan soñ, uuru, zalim, tilemçilerdin azyğyn qamdap berem dep qalğan az ömürümdü qor qylar alym coq.

Ilimge kirişsembi? Coq, ilim üjröngöngö da, ilim sözün süjlöşörgö da adam kerek. Bilgeniñdi kimge üjrötösüñ da, bilbegeniñdi kimden surajsyñ? El coq een talaa, erme çöldö kezdemeñdi cajyp alyp, çenep byçyp olturğanyñdyn kimge keregi bar? Syryñdy bölüşüp, çer cazyşar caqyn adamyñ bolboğon soñ, ilimdin özü adamdy erte qartajta turğan ele tüjşük.

Sopuluq qylyp dinge qyzmat qylsamby? Coq, al da bolbojt, ağa da tynçtyq kerek. Ce bir can-düjnöñdö, ce bir körgön künüñdö tynççylyq bolboso, qajdağy sopuluq bolsun.

Baldardy tarbijalap ele cön oltursamby? Coq, bağa albajm. Bağat elem, qandaj bağyşty bilbejm, kim bolsun dep bağam, qajsy elge qoşom, emne maqsatta çoñojtom? Baldarym keleçekte ömürlörün, alğan bilimderin qantkende tuura pajdalanyşaryn özüm bilbesem, alarğa emneni üjrötöm? Bul da carabaj qaldy.

Aqyry ojlodum: uşul ojuma kelgenderdi qağazğa tüşürö berejin, aq qağaz menen qara syjany ermek qylajyn, kimde-kim kerektüü söz tapsa, cazyp alsyn, ce oqusun, keregi coq dese, sözüm özümdö qala beret, emi uşuğa toqtoldum, emi myndan başqa eç bir cumuşum coq!


2. EKINÇI SÖZ


Men bala kezimden uqçumun, bizdin qazaq sartty körsö külör ele: “Eneñdi urajyn keñ qoltuq, byldyrağan tacik, üjdün üstünö cabam dep qamyş taşyğan, öz kölökösünön qorqqon, közü barda ake-cake dep qoşomat qylyp, közü coqto qyzyñdy dep artynan boqtop sökkön, sart-surt degen uşul” dep.

Noğojdu körsö any da sögüp şyldyñdaşar ele: “Töögö mingenden qorqqon noğoj atqa minse çarçap, cöö cürsö es alat, eç nersege yğy kelbegen soldat noğoj, qaçqyn noğoj, soodager noğoj” dep.

Orustu körsö da külüşö turğan: “Ajyl dese attanyp tüşkön cün baş orus” dep. “Orus ojuna kelgenin qylat degen… Emne uqsa işenet, uzun qulaqty taap ber dejt”— dep.

Oşondo men ojlor elem: oo qudaj, bizden başqa eldin baary ant urğan caman el bolot turbajby, eñ qyjyn qalq ele biz ekenbiz dep, aligi ajtylğan sözdördü ajabaj qyzyq körüp külçümün. Emi qarasam sarttyn ekpegen egini coq, soodagerinin cürbögön ceri coq, qylbağan cumuşu coq. Özdörü menen özdörü bolup, biri-biri menen eç qaçan coolaşpajt. Qazaq orusqa qaraj elekte ölgönünö kepinin, tirüüsünö kijimin oşolor cetkizip turuştu. Ata-bala bölüşö albağan maldy soodalyşyp, oşolor ajdap ketip catyşçu ele ğo. Orusqa qarağandan kijin da alardyn köp önörlörün bizge qarağanda köp üjrönüp alyşty. Çoñ bajlar da, çoñ moldolor da eptüülük da, çeberçilik da, sypajgerçilik da, – bardyğy oşolordo. Noğojdu qarasam soldatqa da çydajt, kedejlikke da çydajt, ölümgö da çydajt, moldo, medreseni iştetişip din tutuuğa da çydajt. Emgek menen mal tabuunun cönün da alar bilişet, saltanat quruşup majram tosuu da uşularda. Carybağan tamaq üçün, biz qazaqtar, alarğa calçy bolup cüröbüz. Bizdin eñ bajybyzdy: “Ej sasyğan qazaq, caman butuñ menen talpyldabaj çyğyp ket” dep üjünön quup çyğat. Anyn baary biri-biri menen qubalaşyp qor boluşpaj, önör üjrönüşüp, mañdaj terin tögüp emgek qylyşqandarynyn üzürü. Orusqa ajtar söz da coq, bizdi küñü, qulu qatary da sanaşpajt. Bajağy qyjynsynyp ajtqan, oşondoğu şyldyñ qylğan sözdörübüz qajda?


3. ÜÇÜNÇÜ SÖZ


Qazaqtardyn biri-biri menen qastyq mamilede bolup, birinin tilin biri uğuşpağanyn, biri-birine caqşy sözü az ekendiginin, bijlik talaşqandy caqşy körgöndörün, calqooluğunun sebebi emnede? Aalamğa taanymal daanyşmandar ebaq ele bajqaşqan: ar bir calqoo kişi – qorqoq, qajratsyz bolot, ar bir qajratsyz – qorqoq, maqtaançaq, ar bir maqtaançaq – qorqoq, aqylsyz, naadan, ar bir aqylsyz – naadan, arsyz bolot; ar bir arsyz calqoonun can dosu, özü tojso da közü tojboğon, cutunğan, çorqoq, dostoru coq calğyzdap cürgön can bolot.

Baary tört tujaq maldyn başyn köböjtköndön başqa ojdun coqtuğunan. Cer iştetip sooda qylyp, önör bağyp, ilim-bilimge umtulğanda myndaj bolbos ele. Ar bir qazaq malym köp bolso, baldarymdyqy menikinen da köp bolso dejt. Maly köböjsö malçylarğa baqtyrmaq, özdörü et menen qymyzğa tojup, suluunu cajlap, külüktü bajlap cyrğap cürmök. Qyştoosu tar bolup baratsa, aryzy cetken, syjy ötkön cerlerge baryp, bardyq araketin cumşap biröönün qyştoosun ce satyp almaq, ce tartyp almaq. Al qyştoosun ajrylğan kişi dağy birine baryp tijişmek ce ajlasy ketkende curt qotorup, elden ketmek.


Ar bir qazaqtyn oju uşu. Anan oşolor birine-biri caqşylyq qylaby? Kedej köp bolso arzanğa iştejt, maldan ajrylğandar köböjsö qyştoolor boşomoq dep, men any kedej bolso eken desem, al meni kedej bolso eken dep içibizden tilek qyldyq. Anan al syrtybyzğa çyqty, coolaştyq, doolaştyq, partijalarğa bölündük. Duşmandaryma sözüm ötümdüü, mal cyjuuğa küçüm cetiştüü bolso dep çoñ qyzmattağylarğa cağyndyq, bijlik talaştyq. Qazaq bötön cerge çyğyp, emgek qylyp, mal izdebejt, cer iştetip egin sebüü, sooda qyluu ojuna da kelbejt. Qatarlaryn uşundaj talaş menen çeçebiz degender menen toluqtap partija tüzgöndördün ulam birine öz başyn satyp cürö beret. Uurular tyjylbajt. El içi tynç bolso uuruluqtu eç kim caqtyrbajt ele.

El ekige bölüngöndö, kim ant içip aqtap, aramdyğyn caqtap, anyn sözün süjlösö, ağa tajanyp alyp uuruluğun baştağydan da eselep köböjtöt. Elden çyqqan caqşylardyn üstünön “çapty, talady” degen calğan ajyptardy qojuşup aryz cazyşat. Alarğa tergöö cürgüzüp, suraqqa alyşat. Körbögön nerseni kördüm dep calğan körsötmö bere turğan kübölördü da dajyndap alyşqan, munun baaryn caqşy adamdy şajloodon çyğaryş üçün casaşat, egerde al kert başyn ojlop camandarğa calynsa, anyn da adamdyqtan ketkeni, egerde baş ijbese sottolup, ömür boju eç bir işke alynbaj qalğany oşol.


Quuluq, aramdyq menen boluş bolup alğan soñ, qarapajym eldi qarabajt, tegeregine özünö oqşoğon aram tamaq, mytajmdardy toptop alat, alardan qoqus duşman qylyp alsam aryz cazyp zalaly tiet dep qorqot. Uşul kezde qazaqtarda “işi bilbes, kişi biler” degen maqal çyqty. Anyn maanisi: “Maqsatyña işiñdin tüzük bolğonunan cetpessiñ, kişinin amal-ajlasy menen cetersiñ”degeni.

Boluş üç cylğa şajlanat. Alğaçqy cyl: “Seni biz şajlabadyq bele?” – degen eldin doomatyn cana cemelöösün uğuu menen ötöt. Ekinçi cyl, kijinki şajlooğo talapker menen añdyşyp cürüp ötsö, üçünçü cyl şajloo caqyndap, ordunda qalyştyn amalyn qylyp cürüp ötöt. Emi emnesi qaldy?

Uşul qazaq qalqynyn buzuqçuluqqa qabylyp, cyldan cylğa tömöndöp baratqanyn körgön soñ, menin ojuma keldi: boluş bolom degen talapker bir az bolso da, orusça bilim alğan kişi bolso. Egerde, arañarda andaj adam coq bolso, ce bolso dağy any şajlaşpasa, anda boluştu üjözdün baştyğy ce asker akiminin dajyndoosu menen bolot dese, elge köp pajdasyn beret ele. Anyn sebebi: birinçiden, qyzmatqa turğandy caqşy körgön qazaq baldaryn oquuğa berişse, al da pajda bolmoq, ekinçiden, dajyndalğan boluştar elge ildettüü bolboj, başçylarğa tüz baş ijişmek. Cana da dajyndalğan boluştardy öjdötön tekşerüülördü qysqartsa, al qyzmattan tüşüp qalam dep qorqpoj iştese balkim calğan aryz bergender azajar bele, balkim taqyr ele bolboj qalmaqtyr.


Dağy, ar bir boluştuqta bij şajloo, qalqqa köp zalalyn tijgizip kele catqanyn körüp-bilip bütpödükpü. Bul bijdin işi, şajlap qojso ele ar bir qazaqtyn qolunan kele berçü iş emes. Buğa murdağy Qasym handyn “Qaşqa colun”, Eşim handyn “Eski colun,” kül döbödö kündö keñeş bolğondo Tooke handyn “Ceti carlyğyn” catqa bilişi kerek. Al eski sözdördün qança zaman ötüp, bul ca