Qîrğîz taanuu: Qoş muhittin aqademiyasîn tüptöö - jalpî mildet

Bişkekte «"Manas" jana Çîñğîz Aytmatov uluttuq aqademiyasî» attuu ilimiy-ağartuu mekemesinin rasmiy açîlîşî üçün aqîrqî qamîlğalar jürüp jatat. Bul jañî aqademiyanîn turpatî jaatînda tarîhçînîn bloğu.

---

Avtor: Tînçtîqbek Çorotegin

Manasçî Sayaqbay Qaralaev (oñdo) menen Çîñğîz Aytmatov.

Qîrğîzstandîn mamleket başçîsî Sooronbay Jeenbekov bîyîl 31-yanvarda (üçtün ayînîn 31inde) qol qoyğon jarlîqqa jana premyer-ministr Muhammedqalîy Abîlğaziev qol qoyğon Qîrğîz Respublikasînîn Ökmötünün 2019-jîldîn 3-iyunundağî (quljanîn 3ündögü) № 275 toqtomuna îlayîq, ölködö «"Manas" jana Çîñğîz Aytmatov uluttuq aqademiyasî» dep atalğan jañî mamlekettik mekeme tüzülgönü tuuraluu qalayîq durus qabardar.

 

Bul mekemenin prezidenti bolup Topçubek Turğunaliev, vise-prezidenti bolup marqum Çîñğîz Aytmatovdun kenje uulu Eldar Aytmatov dayîndalğan. Egerde Topçubek Turğunaliev buğa çeyin Işenaalî Arabaev atîndağî Qîrğîz mamlekettik universitetine qaraştuu Manas taanuu institutun jigerdüü jetektep kelse, Eldar Aytmatov bolso Aytmatov taanuu jaatînda, asîrese, zalqar jazuuçunun üy-muzeyin uyuşturuu boyunça bir qatar alğîlîqtuu qoomduq iş-çaralardî uyuşturğandîğî menen maalîm.

 

Jañî ilimiy-çîğarmaçîl uyumdun telçigişine salîm qoşqon dağî bir jetekçilerdin biri - belgilüü tarîhçî, professor Taşmanbet Kenensariev. Al buğa çeyin OşMUnun birinçi prorektoru, OşMU rektorunun mildetin atqaruuçu, Jalal-Abad MUnun rektoru, Qîrğîzstandîn Tîşqî işter ministrligine qaraştuu Diplomatiyalîq aqademiyanîn prorektoru, Jusup Balasağîn atîndağî QUUnun Çölköm taanuu jana qîrğîz taanuu qafedrasînîn professoru, I.Arabaev atîndağî QMUnun professoru sîyaqtuu qîzmattardî arqalap kelgen. Al Oş şaarînîn şarttuu 3000 jîldîq maarakesine baylanîştuu bir neçe el aralîq ilimiy jîyîndî natîyjaluu uyuşturğandîğî menen da maalîm.

 

Bul ilimiy mekemeni uyuşturuu maalînda qoomçuluqta ar qîl pikirler aytîlîp keldi. Maselen, «ölkö qarjîlîq qîyînçîlîqtî baştan keçirip jatqan azîrqî maalda îqsîz çîğîmdardan qaçîp, bul instituttardîn jügün murdağîday ele Qîrğîz Respublikasînîn Uluttuq ilimder aqademiyasînîn Til jana adabiyat institutuna jüktöp qoyso dele bolmoq» degen jüyöölüü sîn pikirler boldu.

 

Ariyne, «Manas» üçiltigin 2013-jîlî UNESCO'do düynölük murastardîn tizmesine qattatqandan beri «Qîrğîzstan köp jîldan berki qamîlğalardî jîyîntîqtap, atayîn «Manas» taanuu aqademiyasîn uyuşturup jatqandîğî - alğîlîqtuu qadam» dep bul iş-çaranî qubattooğo alğandar da az emes.

 

Al emi Aytmatov taanuu arqîluu qîrğîz adabiyatînîn zamanbap tuu çoqusu bolğon jazuuçunun ğana ömürü, çîğarmaçîlîğî emes, qîrğîz adabiyatînîn iygilikteri da qomplekstüü tarazalanarînda şek joq.

 

Bul eki muhitti - «Manas» taanuu menen Aytmatov taanuunu bir mekemenin alqağîna sîydîruu, balkim, joğoruda eskerilgendey, îqsîz qarjîlîq çîğîmdardan qaçuu dalalatînîn mömösü bolğondur. Munu borbor şaarîbîz Bişkekte bir ele köçönü (murdağî birdiktüü Belinskiy köçösün) Manas menen Aytmatovdun atîna qoyğon oquya menen çataştîrbaş kerektir?

 

Düynödö tigil je bul ölködögü orçunduu madaniy baaluuluqtardî jana jetişkendikterdi atayîn izildegen ilimiy jana ağartuuçu instituttar buğa çeyin ele tüzülüp kelgen. Germaniyadağî Goete institutu, Qîtaydağî Qonfusiy institutu, Orusiyadağî Puşkin institutu jana başqa mekemeler jönündö oqurmandar durus qabardar.

 

Egerde egemen qîrğîz mamleketinde uyuşturulbasa, anda degi «Manas» taanuu jana Aytmatov taanuu ilimiy-ağartuu mekemesi qayaqta negizdelmek ele?

 

Anîn üstünö dal uşul eki özöktüü ilimiy tarmaq QR UIAsînîn Til jana adabiyat institutunda üstömdük qîlîp qalğanda, başqa da qîrğîz tiline jana adabiyatîna baylanîştuu tüpkülüktüü maselelerge azîrqî öp-çap qarjîloo zamanînda azîraaq köñül bölünüp qalğandîğî dele jaşîruun emes. Uçurda QR UIAsîndağî bul institutta runa sîmal jazmanî, arab jazmasîn jana başqa jazmalardî iliktegen, Jusup Balasağîn menen Mahmud Qaşğarinin çîğarmalarîn tüp nusqasînda oquy alğan jaş adister barbî? Çağatay jazmasîndağî çîğarmalardî izildöö jaatînda qaçanqîğa çeyin Omor Sooronov sîyaqtuu aqsaqaldardîn ğana qolun qaraşîbîz kerek? Anîn jolun ulantçu qaysî jaştar bar? Qîrğîz tilinin maselelerin iliktegen tarmaqqa qandayça köñül buruluuda?

 

Balkim, uçurda Qîrğîz-Türk «Manas» universitetinde emgektenip jatqan Nurdin Useev, Qayrat Belek sîyaqtuu bulaq taanuuçu jaş adisterdi bir ele uçurda Uluttuq aqademiyağa işke tartuu kerektir? (Alîs barbay ele, aqademiya menen universitet eriş-arqaq iş alîp barğan Orusiyanîn aqademiyasînîn Novosibirsq şaarîndağî Şiber bölümün örnök qîlîp alsaq bolot).

 

Demek, QR UIAsînîn Til jana adabiyat institutunda azîrqî tapta da Manas» taanuu jana Aytmatov taanuu maselelerinen tîşqarî atqarîlîp jatqan jana atqarîluuğa tiyiş bolğon mildetter arbîn.

 

Baamîbîzda, jañî tüzülüp jatqan «Manas» taanuu jana Aytmatov taanuu aqademiyasî jalañ ğana tilçi, adabiyatçî, folqlor taanuuçu adister menen çektelbeyt. Bul aqademiyağa filosoftor, tarîhçîlar, qotormo ustattarî, ağartuuçular, muzîqa taanuuçular, körköm önör öküldörü tartîlîşî kerek (maselen, «tarançî soyso da, qasapçî soysun» degendey, Teodor Gersendin «Manastağî» keyipkerlerdi çağîldîrîşî jana Aytmatovdun çîğarmalarînîn körköm önördö çağîldîrîlîşî maselesin körköm önör taanuu adisteri tarîhçîdan je tilçiden mîqtî izildeşet emespi).

 

Ar qîl ilimiy tarmaqtardîn öz ara çielenişken maselelerin iliktegen, bir ğana ilimiy tarmaqqa sîybay turğan qomplekstüü iş alîp barçu poliglot jaş adister bul jañî aqademiyağa aba menen suuday kerek.

 

Jañî aqademiyağa Bişkek şaarînîn Ishaq Razzaqov köçösündögü 8/1, 8/2 daregindegi mamlekettik imarattar ötkörülüp berilip, alar şaşîlîş oñdoluuda.

 

Bul ilimiy-ağartuu mekemesi jalañ ğana ilimiy iş-araket menen çektelbesten, keleçekte magistratura, aspirantura, doqtoratura jaatînda da iş alîp barîşî kerektir? Uşul bağîtta dağî ele qayçî pikirler aytîlîp kelet. Menimçe, bul aqademiyağa baqalavr deñgeelinde studentterdi oqutuuğa ali erte.

 

Adisterdi keñiri bağîtta dayardaş üçün, boloçoq «Manas» taanuuçu jana Aytmatov taanuuçu adisterge bir ele uçurda türkologiya, Çîğîş taanuu, çölköm taanuu, maalîmat tehnologiyasî jaatînda dayarday turğanday qoşumça darstardî qoşup, bir neçe türk tilderin salîştîrma üyrönüü mümkünçülügün jaratîp, aytor, bul aqademiyanîn boloçoq ilimpoz tarbiyalanuuçularî tar kesiptin ğana eesi emes, keñiri mümkünçülükkö ee ğumanitardîq kesiptin da eesi boluşuna jetişüü abzel.

 

Darîgerler tuuraluu eski azil eske tüştü. «Emnege kelgen qardarlardîn bardîğînîn tişin şart ele suurup salîp jatasîñ?» dese, bir tiş doqtur aytîptîr: «Tişti suurbay darîlağan sabaqtarğa jarîtîluu qatîşçu emesmin».

 

Anîn sîñarînday, bul aqademiya «çü» degende ele tar bağîtqa çiderlenip qalbastan, ar taraptuu bolup, başînan ele Internet jana başqa maalîmat tehnologiyasînîn artîqçîlîqtarîna îñğaylaşîp, Uluttuq ilimder aqademiyasî, jer-jerlerdegi ilimiy instituttar, ağartuu mekemeleri, muzeyler, Mamlekettik til qomissiyasî, «Muras» fondu sîyaqtuu şerikter menen tîğîz iş alîp barğan danaker mekeme boluşu abzel. Internet jana qompüter (esepker) menen azîrînça başîn ooruta elek jana bir ğana tildi bilgen adisterge bul zamanbap jayda eç orun bolbooğo tiyiş. Qîrğîzstandağî jana düynödögü ar bir ilimpoz adis bul aqademiyanîn boloçoq onlayn kitepqanasînîn qazînasînan paydalanîşî üçün Internetke baylanîştuu qamîlğa işteri bir neçe jîldî özünö alaarî şeksiz.

 

Bul aqademiya «Manas» taanuu jana Aytmatov taanuu ilimiy tarmaqtarînîn jetişkendikterin qîrğîz tilinde üç alfavitte (kiril, latîn jana KERdegi Qîzîl-Suu Qîrğîz avtonom oblusunun arap alfavitinde), oşondoy ele anğlis, orus, türk, qîtay sîyaqtuu çet tilderde tarqatuuğa jöndömdüü internet-barağîn negizdeşi talapqa îlayîq.

 

(Qîtayda Şinjañ «Manas» izildöö borboru bir neçe jîl ilgeri «manas.jj» degen internet-baraqtî özgöçö baysalduu baştağan. Bul baraqtağî tekstter qîrğîz tilinde arab jana kirill jazmalarînda jayğaştîrîlçu. Anî negizdöögö ürümçülük professor Mambetturdu Mambetaqun opol toodoy emgek siñirgen. Keyiştüüsü, 2017-jîldîn soñuna tartîp bul internet-baraq bizge belgisiz sebepter menen jabîlîp qaldî. Biroq bul internet-baraq ötö iygiliktüü qoomduq tajrîyba qatarî zamanbap tarîhta ar dayîm aytîla jüröründö eç şek joq.

 

Al emi Bahtiyar Şarşeev degen jaş zamandaşîbîzdîn meeneti menen «qyrgyz.com» degen internet-baraq tüzülüp, qîrğîzdîn kirill jana latîn alfavitterinin şaykeştigi jaatînda ügüt jürgüzö baştadî. Latîn alfavitin tartipke saluu jaatînda türkoloğ Gülzura Jumaqunova da öz sunuşun kirgizdi. Bul ilimiy köç aqîrî «Manas» taanuu jana Aytmatov taanuu aqademiyasîn da özünö qamtîy turğandîğînda şek joq. Azîrqî düynölöşüü jürümü maalînda aqademiyanîn jaratmandîq mömölörü bir ğana alfavittegi jarîyalar menen çektelip qalbaşî abzel.

 

Bul jañî aqademiya – jön ğana atqaminerler jîyîlîp alçu jay emes. Albette, başqaruu adisteri (menejerler) kerek, biroq jamaattîn basîmduu köpçülügün talanttuu ilimpozdor jana ağartuuçular tüzüşü abzel, qîzmat orundarî da oşoğo îlayîq tüzülüşü zarîl. Aqademiya ilimdegi qayçî pikirlerdin da çordonu, erkin oy jügürtüünün maydanî boluuğa tiyiş.

 

«Tuulğanîna emes, turaarîna süyün» degen naqîl kep bar emespi.

 

Bul aqademiyanîn telçigip ketişi – anda iştey turğandardîn ğana emes, jalpî ulutubuzdun bilgilerinin ortoq mildeti.

---

Maqalanîn tüpnusqasî: Кыргыз таануу: Кош мухиттин академиясын түптөө - жалпы милдет