Çorotegin : Qırğız tarıhı Enesay menen çektelbeyt

Aybek Abdıldaev

İllüstrasiya. Düynölük köçmöndör oyundarında tartılğan süröt. 2016-jıldın sentäbrı.

Tarıhçı, çığış taanuuçu jana publisist Tınçtıqbek Çorotegin menen tarıhçılardın qoomduq birikmeleri, köönö qırğız tarıhının mezgildik jana meykindiktik alqaqtarı tuuraluu, oşondoy ele soñqu büyür qızıtqan kitepter jana ayrım tarıhtı bir betkey çağıldıruu dalaalattarı jaatında baarlaştıq.

- Oktäbrdın başında "Esimde" izildöö ayantçası tarıhıy es tutumğa salım qoşqon üç insanğa atayın sıylıq tapşırdı. Anın biri özüñüz bolduñuz. Sizdin Qırğızstandın 1988–1991-jıldardağı qoomduq-demoqratiyalıq qıymıldarının jigerdüü qatışuuçusu bolğonuñuz dağı aytıldı. Emi oşol jıldardağı qoomduq añ-sezimge taasir etken oquyalardın köbü tarıh, körköm murastar, uluttuq til menen baylanıştuu köygöylördün açıq kötörülüşü menen baştalğanı anıq. Uşundan baştaylı, jaş tarıhçılar 1989–90-jıldardağı özgörüülördün aldıñqı sabında turup qalğanın qanday tüşündürösüz?

Tınçtıqbek Çorotegin, tarıhçı, çığış taanuuçu jana publisist. 2026-jıl. Bişkek

- Oşol mezgilde, 1988-jılı, Qırğızstanda qoş tildüülük boyunça qatuu küröş jürbödübü. Oşoğo başqalarday ele tarıhçılar da qatışa baştadı. Anan 1989-jıldın başında tarıhçılardın öz aldınça qoomduq-çığarmaçıl uyumun tüzüü maselesi qozğoldu. Oşol kezde bizde tarıhçılardın uluu muundağılarının keesi qorqoq-biliş bolup qalğan, ayrımdarı – beyrasmiy quuğuntuq astında ele. Maselen, rasmiy qommunisttik biylik tarabınan 1916-jılqı uluttuq boştonduq kötörülüş tarıhın iliktegen Quşbek Üsönbaev, Enesay Qırğız qağanatın izildep, Qarahandar boyunça emgek jazıp jürgön Ömürqul Qaraev sıyaqtuu ağaylar jönündö jıluu söz aytılçu emes. Al emi etnoğraf Sabır Attoqurov qırğız sanjırasın izildep, sabaq bergeni üçün quuğuntuq körgön. Antkeni 1986-jıldın 16-dekabrındağı Qazaqstandağı Jeltoqson oquyasınan kiyin bizde da biyliktegi qommunistter ulutçuldardı izdey baştaşqan. Oşonduqtan Sabır Attoqurovdu jazıqsız ele ur-tepkige alışqan.

Tabıldı Egemberdiev menen Tınçtıqbek Çorotegin. Qırğızstan demokratiyalıq qıymılının (QDQ) Başqarmalığının müçölörü. Bişkek şaarı, 1991-j.

1988-jıldan tartta bizde dağı özgörüülör baştaldı. Qayra quruunun ilebi anıq sezile baştağanda jazıqsız repressiyalanğan kee bir aydıñdarıbızdı aqtoo boyunça araket baştalğan. Qommunistterdin içinde dağı reformaçıl qanatı çıqtı. Jalpı jamaatıbızda oyğonuu boldu. Özgöçö Baltika boyundağı jumurättardın aydıñdarı qubattuu çığıştı. Alar rasmiy basılmadan tabılbağan maalımattardı Borborduq Aziyağa dağı tarqatıp jatıştı. Mına uşunday qırdaalda bizde dağı jaş tarıhçılardı başın biriktirüu jönündö ideya qozğoldu. Obolu birikmeni uyuşturuu boyunça demilgebizge oşol kezdegi Qırğızstan Qompartiyasının Borborduq Qomitetinin ideologiyalıq bölümünün başçısı “uyuşturuu jıyının küzgö ele qaltırbaysıñarbı” dep, demilgebizdi jaqtırğan joq. Antkeni alarğa qandaydır bir maalımat jetken eken. Bular tosqool qılbasın üçün “Leninçil jaş” gezitinin 1989-jıldın may ayındağı sanına "3-iyunda “Qırğızstan jaş tarıhçılar jamaatının (oşol kezde “assosiasiya” sözü da qoldonuldu ele) uyuşturuu qonferensiyası bolot”, – dep aldın ala jarıyalap jiberdik. Anan oşol jıyındı ötkörüü üçün jay izdep baştadıq. Baarınan qızığı, al kezderi dalay qoomduq jıynalıştar orusça ötçü, je bolboso, joq degende, orusçası qırğız tiline eç qanday sinhronduu qotorulbastan ötkörülçü. Jaş tarıhçılardın qoomduq birikmesinin alğaçqı uyuşturuu jıyının bolso biz qırğız tilinde ötköröbüz, annı jürüşü sinhronduu türdö orusça qotorulup turat, dep çeçtik (qırğız tiline mamlekettik til maqamın ıyğarğan mıyzam uşundan üç jarım aydan aşuun ubaqıttan kiyin, tağıraağı 1989-jılı 23-sentäbrda qabıl alınğan emespi).

"Esimde" ayantçası tarıhıy es tutumğa salım qoşqon üçün tarıh ilimderinin doqtoru Tınçtıqbek Çoroteginge sıylıq berüüdö. 2026-jıldın oktäbrı.

Oşol kezde Bişkektegi qoomduq jaylardın içinen uşundayça sinhronduu qotormo jabduuları bar japadan-jalğız jay – Qırğızstan Jazuuçular birimdiginin başqı jıyın zalı bolçu. 1986-jıldan tartıp Qırğızstan Jazuuçular Birimdiginin birinçi qatçısı Çıñğız Aytmatov ele. Al kezde Aytmatov ağayıbız Moskvada ele. Anın bul jaqtağı oñ qolu – aqın Asan Jaqşılıqov qatçısı ele. Oşol ağayğa qayrıldıq. Anan Çıñğız ağay menen Asan ağay baylanışıp, alar bizge jıyındar zalın beker qoldonuuğa uruqsat berişti. Anan dağı bir masele çıqtı, sinhronduu qotormonu kim jüzögö aşırat degen. Tarıh faqultetinin eki tildi eñ jaqşı bilgen studentterinin jardam menen bul maseleni dağı çeçtik. Oşol maalda biylikter bizdin jıyındı ötkörtpöy qoyuşu mümkün degen qorqunuç bar ele. Biz jıyınğa Tügölbay Sıdıqbek uulu aqsaqaldı çaqırdıq. Al kişi qonoq bolup kelip qalğan qıtaylıq qırğızdardın zalqar manasçısı Jusup Mamaydı eerçite keldi.

Anan oşol qommunisttik emes qoomduq birikmenin jıyınında bir neçe bağıtta süylöşüp, “etnostuq tarıhtı burmalağan nerse tañuulanğanı aytılıp, burmaloolordun baarın çetke qağıp, jañıdan tarıhtı jazıp çığalı, eñ bayırqı zamandan azırqığa çeyinki tarıhıy basqıçtardı tekşerip, jañıça taldap bergenge bağıt alalıq” degen söz boldu. Atayın proğrammanı da kirgizip, oşonu mektepterge sunuştaylıq, degen köp bağıttağı iş-araket jasalmaqçı boldu.

- Oşol uçurda qırğız eli özünün tarıhı jönündö qançalıq bilet ele? Mektepterde, oquu jaylarda qırğız tarıhı oqutulat bele? Aytalı, 1970-jıldarı Tölögön Qasımbekovdun "Sınğan qılıç" romanı çıqqanda el anı tarıhıy çındıq qatarı qabıl alıp, identtüülükkö ötö taasir etken oquya bolğonun aytışat.

- Tuura, 1960-70-jıldarı eldi oyğotqon köptögön jazuuçu, publisistter boldu. Misalı, Tügölbay Sıdıqbek uulunun "Kök asabasın” köpkö çeyin jarıyalabay kelişti. Tölögön Qasımbekov aqsaqaldın "Sınğan qılıçı" tarıh menen arhivdik maalımattardı körköm çağıldıruu mümkün ekendigin körsötkön çoñ sekirik boldu. Alımqul atalıq, Polot han jönündö, jalpı Qoqon handığının içindegi qırğızdardın sayasiy işmerleri jönündö jelarğı bolğon çığarma – dal uşul roman boldu. Al – tarıhçılarğa jaqşı bir joldomo bolğon. Oşon üçün Tölögön Qasımbekovdun oşol çığarmasın biz tarıhçılar jön ğana süyüp oqubastan, başqa bulaqtarğa salıştırıp oquduq da. Anın içinde albette, tek ğana körköm bir düynönü çağıldırış üçün bayağı “Şeralının çoqoyu” sıyaqtuu oydon çığarılğan nerseler da romanda bar. Biz üçün T.Qasımbekovdun eñ başqı tabılğası – Qoqon handığı dağı qırğızdardın bir bölügü üçün çooçun emes mamleket bolçu; al ağay «bul handıq – bizdin tarıhıy mamlekettüülügübüzdün bir bölügü» degen ideyanı berdi da. Anan oşol bizdin jañı ağımdın öküldörü bolğon Taşmanbet Kenensariev, Toqtorbek Ömürbekov, Qıyas Moldoqasımov jana başqa ağaylarıbız anan Qoqon handığının tarıhın jañıça jaza baştadı.

Mektepterde, oquu jaylarda qırğız tarıhı oqutulat bele? dep tuura suroo qoyduñuz. Qırğız tarıhı mınday faqultativdik deñgeelde (ıqtıyarduu tandalçu sabaq qatarı qoşumça) oqutulçu. Bul degen – tarıh muğalimi Qırğızstan tarıhın özünün peyline jaraşa oqutat degendik. Oqutsa dağı bolot, oqutpay qoyso tarıh muğalimin eç kim uruşpayt. 1970–80-jıldarı jağday oşondoy bolçu, biroq kiçine kezibizde bizdin muğalimderibiz Qırğızstan tarıhın qoşumça oqutuşçu. Oşol esimde. Atuul qatarı mektepterde bul sabaqtı ıraattuu oquta bergen muğalimder boldu, biroq anı oqutpağandardı eç kim jazalaçu emes.

Al emi 1989-jılı sentäbrda biz "Muğalimder ğazetası" jana "Uçitel Kirgizstana" basılmalarına qırğız jana orus tilderinde jarıyalağan oquu planda Qırğızstan tarıhı sabağı mektep proğrammasına mildettüü kirgizilgen (Qarañız: Çuqubaev A.A., Çoroev T.K., Qojobaev A.K. Qırğızstandın tarıhı: 1989-1990-oquu jılının VIII (VII), HI (H) klasstar üçün Qırğız SSRinin tarıhının qursun tematikalıq plandaştıruu // Muğalimder ğazetası. – 1989. – 1-sentäbr.).

Bul jañı planda Qırğız tarıhın mınça saat oqutasıñ dep, atayın körsötülgön. Baarınan qızığı, 1990-jıldardın içinde jañı (postsovettik) oquu kitepterin jarıyaladıq. Maselen, marqum Toqtorbek Ömürbekov ekööbüz 6–7–8-klassqa arnalğan "Qırğızstan tarıhı" oquu kitebin jazdıq. Kiyinki, 9-klasstın tarıhın Murat İmanqulov jana başqalar jazıştı. Biroq qırğız tarıhın oşo postsovettik Qırğızstanda turup mınday sabotaj qılıp, oqutpay qoyğon kee bir orus tildüü mektepterdin tarıh muğalimderi da bolğon. Anı atayın ministrlikten tekşerip kelip, alarğa qanday bir jaza berüü degen sıyaqtuu nerseler jürgüzülgön emes. Oşonu dağı bilem.

- Oşentip tarıhtı mektepte jaqşı oqubay qalğan muun ösüp çıqtı. Tarıh jönündö köp maalımat joqtuqtan anan 1990-jıldarı erkindik kelgende jañı izildöögö, ar qaysıl öñüttön qarağanğa keñiri jol açılıp, burmalanğan tarıh köböydü oqşoyt. Ayrım tarıhıy oquyalardı, insandardı, faqtılardı körkömdöp, idealdaştırıp, köbürtüp iygender boldu. Oşondoy uçurlar massalıq münözgö ötüp, kesepetin azırqığa çeyin tartıp kele jatabız.

- Biz qaysı tarıhıy insan jönündö aytsaq ele köbürtüp-jabırtıp jiberebiz da. Tarıhıy insandın özünün salımdarı dele jetiştüü emespi. Misalı, Aman Ğaziev degen jalpılanğan adabiy ısım menen bir neçe kişi jazğan. Alardın arasında aqademik V.M.Ploskih da bar bolçu. Aytalı, alar Qurmanjan datqa jönündö jazğanda fars tilinde qat-sabattuu bolğonu sıyaqtuu jalğan nerselerdi jazışqan. Oşoğo ubağında qılçayıp, jaş tarıhçılardın ökülü Qıyas Moldoqasımov faqtının negizinde bul jalğan aytılğandardı çetke qağıp, Qurmanjan datqa kökürögü tunuq bolğonun, biroq özü sabatsız ele bolğonun tastıqtap jazğan.

Anan, eñ başqısı, uşul 1989-jılı öz uyumun negizdegen jaş tarıhçılar kiyin jetilişti. Kiyin alar qoomduq uyumdağı "jaş" degen sözdü alıp salıp, bul birikse Qırğızstan tarıhçılar jamaatı, Qırğızstan tarıhçılar qoomu dep atalıp ketti. Azırqı uçurda El aralıq Qırğız tarıh qoomu dep atalğan jana dağı bir neçe başqa uyumdar bar. Bul El aralıq qırğız tarıh qoomu – tarıhçılardın jalpı ele, b.a. muunğa bölünbögön, birdiktüü uyumu.

"Bügünkü jaş tarıhçılar qayda?" degen suroo tuuluşu mümkün da. Men "Esimde" degen izildöö ayançasın jaştar uyumu qatarı körsötküm kelet. Jaqında alar özdörünün 1990-jıldardın başındağı oquyalardı çağıldırğan el aralıq ilimiy jana qoomduq jıyının ötkörüştü. Bul şerine jalañ arhiv tanuuçu j.b. tarıhçılardın ğana başın qoşturbastan, keñiri öñüttü qamtıp, bizdin muundağılardın oyuna kelbegen jañı multtimedialıq ıqmalardı arbın qoldonup jatışat. Alar tee murdaraaq bizdin qolubuz jetpegen internet doorunun bardıq mümkünçülüktörün iygiliktüü paydalanıp jatışat.

- Aqırqı ubaqtarda sostarmaqtardan dağı bayqap qalam, tarıh iliminin tegereginde talquu köp. Mına jaqında ele bizdin belgilüü sayasatçı, azır Germaniyada elçi bolup jürgön Ömürbek Tekebaev menen ekonomist Quban Çoroev jazğan emgektin taanıtımı öttü. Tarıhçılar bul jañı emgekke qanday qaradıñızdar? Sebebi oşondon kiyin mınday tarıhçılar tarabınan bul emgekke qarata bir açıq pozisiya, reaqsiya körö albadım. Anan oşol kitep taanıtımınan kiyin "tarıhtı tarıhçılar ğana jazsın" degen dağı ritorika aytıla baştadı. Ağa çeyin dele uşunday pikirler aytılıp kelgen emespi. Maselen, qazaqstandıq kesipteşteriñiz menen dele baarlaşıp qalğanda, alardın: "Uçurda baarı ele tarıhçı bolup ketti, adabiyatçısı da jazat, sayasatçısı da jazat" degen naarazılıqtarın uğup qalam.

- Bul – ötö qızıqtuu nerse. Tarıhçı degen kim degenge kelsek, al tarıhıy faqttarğa negizdengen izildööçü. Tarıhıy faqt – biz üçün negizgi ustun, türkük boluş kerek da. Emi oşol türkükkö negizdenbey jazsaq, anda biz tek ğana jomoqçu bolup qalabız.

Anan, maselen, sanjıra boyunça qaraylı da. Sanjıranı izildegen bizde abdan köp kişi bar, biroq anı tarıhçı qatarı izildeş – emneni talap qılat? Sanjıranın özünün önügüü doorloru bar. Musulman dooruna çeyinki sanjıra – başqa boluşu mümkün, musulman doorundağı sanjıra – taptaqır başqa boluşu mümkün. Al musulmandıq sanjıranın özünün kelip çığışında dağı ağa çeyinki hristiandıq jana iudeylik dağı basqıçtar bar da. Alardın bir butaqtarı bul düynölük dinder payda bolo elek doordo – tee bayırqı Çığıştağı şumerlerdin Gilğameş jönündö dastanına, şumerlerdin sanjıralarına, ulamıştarına taqalışı mümkün. Misalı, topon suu jönündö alğaç şumerler çığarğan da. Alar oşo Eki darıya aralığı – Tigr jana Evfrat darıyalarının deñgeelindegi ğana topon suu tuuraluu añız kep aytışqan. Kiyin bul topon suu teması Tooratta, İnjilde çağıldırılıp, Quranğa dağı kirip, düynölük deñgeeldegi topon suu sıyaqtuu tüşünükkö çeyin jetti. Al emi anın başatın bilişibiz kerek. Demek, sanjıranı özünün kelip çığışı boyunça da tereñ izildeş kerek. Anı izildegen kişi özü dağı qaysı bir deñgeelde tarıhçı qatarı mamile qılış kerek.

KERdin ŞUARında, Qaşqardın janındağı Qızıl-Suu Qırğız avtonom oblusunun borboru Artış şaarınan çığışıraaqta jaşağan qıtaylıq qırğız sanjıraçısı Tölök Törökan aqsaqaldın üyündö bolğom. Al kişinin közü ötüp ketti. Anın sanjıra kitepteri jarıyalanıp, emgegin bizden dağı çığarıştı. Anan Tölök aqsaqaldın sanjırasın jarıyalağanda dağı al emne dep aytsa, ağa tarıhçı qatarı mamile qılıp jatışat.

Ayrımdarı Tölök aqsaqaldın sanjıralıq variantın folk-histori deñgeelinde çeçmeleşüüdö. Tölök aqsaqal: “Bayırqı qırğızdarda qança miñ jıl murun “baqa but” degen jazması bolğon eken”, – dep qoyso ele boldu. “Oy, bul şumerdin jazmasın aytıp jatat. Şumerler – qırğızdar eken, Tölök ata dalildep saldı”, – dep çığışat. Sanjıraçıda bolso şumer jönündö bir söz joq. Al sanjıraçı “baqa but” dep jalpı ele aytıp qoydu.

Albette, oşondoy folklorduq çığarmanın – sanjıranın jomoğun andan arı oğobeter jañı jomoqqo aylandırğan deñgeel – bul ilimpoz tarıhçının deñgeeli emes.

Oşol sıyaqtuu ele biz tarıhtı propağandaloonun dağı, tarıhıy maalımattardı keñiri jayıltuunun dağı doorunda jaşap jatabız.

Bul jaatta jalañ ele tarıhçılar izildöö qıla albayt. Başqa dağı aydıñdar özdörünün salımdarın qoşup jatışat. "Tarıhtı tarıhçılar ğana jazış kerek" degendi ilimiy jaqtan tüşündürgöndö, bul oy – oquyanı je qubuluştu adis qatarı tarıhıy prinsip menen qarap jazış kerek – degendikti tuyuntat da.

Bolboso qaalağan kişi, misalı, Qoçqor aymağı – murda Qaşqar bolçu, Balasağun jana Suyab Qoçqordo jayğaşqan bolçu, dep ele çürgöp jazıp kete bersek, anda “Özgön şaarı murda Samarqand dep atalğan” dep dağı bir tiri şumduqtuuday jomoq toqusaq bolot da, tuurabı? Biroq bizde oşol doorğo taandıq bulaqtar bar da. Demek, oşol bulaqtın faqttarının negizinde ğana iliktep, süylöy alsañ, anda tuura süylöysüñ. (Azırqı arheoloğdor jana jazma bulaq taanuuçular Aq-Beşim şaar çaldıbarı – orto qılımdardağı Suyabdın qaldığı, Burana çaldıbarı – Balasaın şaarının qaldığı, Qoçqordoğu Qum-Döbö çaldıbarı – Qoçqor-Başı şaarının qaldığı, Qoşoy-Qorğon – orto qılımdardağı Atbaş şaarının qaldığı, al emi Qaşqar, Oş, Özgön, Samarqan – ilgerki tarıhıy atalıştarın saqtap qalışqan, dep sanaşat).

- “Bizdin etnostuq tarıhıbız çaçılıp ele jatat, anı jıynay albay jüröbüz” degen köp söz bar. Aytalı, Monğoliyadağı qırğız izi, qıtay bulaqtarındağı qırğızdar tuuraluu dep aytıp qalabız. Sizden Ömürbek Tekebaev menen Quban Çoroevder jazğan kitep boyunça suradım ele, tarıhçılar oqup baa berdiñizderbi? Al tarıh ilimine salım qoşo alabı?

- Tarıhçılar munun baardığına qızığat. Emgektin elektronduq nusqasın da alıştı. Avtorlor Ömürbek Tekebaev menen Quban Çoroevder bul kitepti qalayıqqa beker da tarqatıp jatıştı. Köpçülük tarıhçılar, menimçe, bul kitepti qarap çığıştı ğo deym. Çığarmaçıl, kesipköy toptordun jıyındarı boldu.

Anan bul maselede DNKnı izildöönün özünün tartibi bar. Qaysı bir laboratoriyada özdörü avtor qatarı izildep, maalımattı jarıyalap, ilimiy žurnaldarda jana ilimiy jıyındarda özünün pikirin tastıqtap, oşondoy pikirin jana tıyanağın aqırındap önüktürüp kele jatqan adister – tarıhçılardın arasında dağı bar. Alar köbünçö emgekterin avtorloşup jarıyalaşat, arasında jalañ ele tarıhçı emes, genetik, arheoloğ jana başqalar mınday emgekterdi çoğuu jazışat.

Biroq alar dayım bir ilimiy nerseni talday kelgende: “bul DNKnı jalañ ğana uşul etnos menen baylanıştırış kerek”, degenden ötö saq boluşat da. Sebebi bul – bizde jañı ilimiy tarmaq, ilimder aralıq tarmaq. Bul boyunça bizde, Qırğızstanda, ilimiy laboratoriya da joq. Demek, sırtqı laboratoriyalardın maalımattarına ğana işenüügö arğasızbız. Qançalıq işeniş kerek degen masele bar.

Anan ekinçi jağı, tarıhçılar bul emgekti (Ömürbek Tekebaev menen Quban Çoroevdin “Dinastiya. Metall. At” attuu kitebin) jamaağattıq, b.a. populärduu emgek qatarı qaraybız. Populärduu emgek jazğanğa Ömürbek Tekebaev menen ekonomist Quban Çoroevdin uquğu bar. Alarğa eç kim tıyuu salbayt.

Ekinçi bir masele, oşol etnostuq tarıhtı qanday çağıldırış kerek? Men alardın kitebin oqup çığıp, alardı quttuqtadım. Taanıtımına barıp, söz süylödüm. Biroq bul emgek – jamaağattıq, b.a. populärduu emgek, degen baamdı da açıq ayttım. Menin jeke pikirimde, munu ilimpoz tarıhçı jazğan emgek qatarı qarağanğa azırınça mümkün emes.

Misalı, bul emgektegi bir ideya mağa jaqqan. Bul ideya - qırğız tarıhının meykindigin keñiri qaraş kerek, degen oy. Buğa çeyin men dağı uşul bağıtta köp maqala, kitepterdi jazıp jürgöm. Munu orusiyalıq tarıhçı Viktor Qozodoy sıyaqtuularğa oqşop, meykindikti jalañ Enesayğa çektep salbaşıbız kerek. Tarıhıy meken tüşünügün, oşondoy ele, jalañ ğana Teñir-Too menen ğana çektebeşibiz da zarıl. Enesay, Teñir-Too, Altay jana başqa aymaqtar –– qırğızdardın jalpı tarıhıy meykindiginin bir ele buçqağı, dep qaraşıbız kerek.

Ö.Tekebaev menen K.Çoroevdin kitebinin mına uşul öñüttü keñiri Evraziyalıq deñgeelde qarooğo bağıt alğandığı – mağa jaqqan ideya boldu. Anan kiteptin taanıtımında jazuuçu Qanıbek İmanaliev: “ShatGPT menen jazılğan sonun emgek boldu”, – dep bul avtorlordu maqtay ketti. Degiñkisi, ChatGPT negizinde jazılğan emgek – bul ilimiy emgek emes, tek ğana populärdaştıruuğa bağıttalğan jañı arğa, – dep aytsaq bolot da.

Anan bul kitepte joq, biroq jıyında aytılıp jatqan ayrım sözdör meni çoçulattı. Jıyında, maselen, Ömürbek Tekebaev başqa qoñşulaş elderdin daregine: “Qırğızdar – silerdin atañar ekenin taanıtıp qoyboduqpu!” – degendey maaşırlana süylödü. Anın bul sözün ayrımdar qol çaap, ayabay ıraqattanıp tosup alıştı. Albette, bul – ilimge tiyeşesi joq populizm. Aqırqı 3 miñ jıldıq etnotuq tarıhtı DNK arqıluu ğana çağıldıruu dalaalatı – ilimge jat nerse. Sebebi bul soñqu 3 miñ jıldıq tarıhta ar bir etnostun tili, dini, madaniyatı, sivilizasiyalıq tandooloru – eç qanday rasağa jana DNKğa bağınıñqı emes.

Men kiyin Facebooq baraqçama dağı: “avtordun kiteptegi ideyaları menen oşol ele avtordun quluardağı, uşunday qoomduq jıyındağı ideyaları, negizi, biri-birine dal kelişi kerek”, – dep daana jazdım. Al emi söz qılığıp jatqan kiteptin eç bir jerinde "qırğızdar – başqa tarıhıy qoñşulaş elderdin ata-babası bolğon", – degen oy açıq qamtılğan een ooz söz joq... Bul qalpıs joromoldu tarıhıy faqt arqıluu dalildöögö eç mümkün emes. Munu tarıhçı adis qatarı ayta alam.

- Tarıhıy doorlor jönündö söz qılğanda qaysı qılımdarda qırğızdar jönündö maalımattar azıraaq?

- Bul – tataal suroo. Maselen, bizdin zamandın birinçi jana beşinçi qılımdarının içindegi door boyunça ötö az. Biz inersiya menen boljoldoo arqıluu ğana “qırğızdar uşul aymaqta, uşunday mamleketterden köz qarandı bolup jaşasa kerek” degen sıyaqtuu maalımattardı berebiz. Ekinçisi, Uluu qırğız döölögü 925-jılğa qarata keñiri aymaqtı eelep alğandan kiyin anan iç ara bıtırap çaçırap ketkenden kiyinki door. X qılımdın başınan XII qılımdın soñuna çeyinki mezgil.

Qırğızdardın bir daarı Enesayda, Altayda, Monğoliyada, İçki Aziyada qaldı, başqa biri bölügü – musulmandıq Teñir-Toodo qaldı. Mına uşul door boyunça dağı bizde ötö seyrek maalımat bar. Biroq azır-köptür maalımat bar.

1206-jılı Çıñğız han özün jalpı joğorqu han dep jarıyalayt emespi. Oşondon kiyin qırğızdardın bir bölügü ağa baş iyip: “boluptur biyligiñdi taanıybız”tdeşet. Anan 1218-jılı qırğızdardın bir bölügü qayra Çıñğız hanğa qarşı kötörülüş çığarışat. Alardı anın tun uulu Juçu ötö ırayımsızdıq menen basat. Bul – Enesay, Monğoliyanın tündük batışındağı qırğızdar menen baylanıştuu. Oşol uçurda Teñir-Toodo Qarahandar qağanatında, andan soñ qara qıtaylardın quramında qalğan qırğızdardın tobu boldu. Qırğızdardın ança-mınçası Turpan oyduñungda jana ağa çekteş jaqtarda öküm sürgön Uyğur ıyıqquttuğunun (idikqut – ıyıq qut) aymağında da bayırlaşqan. Alar jönündö maalımattardı biz ötö seyrek ğana uçuratabız.

Misalı, 1120-jıldın tegereginde (Çıñğız handın jortuuldarına çeyin bir qılımday ertereek) arapça emgek jazğan marılıq (mervdik) oqumuştuu Şaraf Zaman Tahir Marvazinin “Tabai҅ al-hayavan” – “Janıbarlardın tabigıy özgöçölüktörü” dep atalğan emgeginde qırğızdardın bir bölügü musulman dinine ötö baştağandığı elestüü çağıldırılğan. “Qırğızdar marqumdardı örttöö jörölgösün tutuşat. Ot alardı tazalayt dep belgileşet. Alardın mınday jörölgösü tee murda bolğon. Al emi musulmandar menen qoñşulaş bolup qalışqan kezde, alar marqumdu mürzögö kömö baştaştı” dep Marvazi (b.a. Marılıq) taasın jazğan. Bul söök örtöö saltınan ömüügö ötüü – emi ötö aqırındap jürçü jarayan, b.a. bir neçe muundun ömürü qamtılçu ruhaniy turmuştuq, salt-sanaalıq, dindik jıyıntıq.

Demek, Marvazinin 1120-jıldağı emgegi – Çıñğız handın jalpı basıp aluuları doorunan deerlik bir qılım murdaraaq jazılıp jatpaybı. Mında, demek, Çıñğız handın çapqındarınan bir qılımdan aşuun murdaraaq ele Teñir-Toodoğu islam dinin qabıl alğan qırğızdardın tobu jönündö söz bolup jatat. Bul maalımat – Qarahandar qağanatındağı musulman çöyrösündögü qırğızdar tuuraluu.

Anan arab tarıhçısı İbn al-Asirdin (XIII qılımdın başı) jazğan emgegi bar. Oşol "Kemeline jetkirilgen tarıh" ("At-Tarih ul-qaamil") emgeginde tee XI qılımda ele Ooğanstandın tündügündö bayırlağan Emir Qırğız degen qolbaşçı eskerilet. Demek, bul bulaqtardan qırğızdardın çaçırap ar başqa jaqtarda jaşağandığı jönündö uçqay maalımat alabız.

Kiyinki door boyunça misalı, marqum ustatıbız, Özbekstan İAsının aqademigi Börübay Ahmedov ağayıbız Buqar (Buhara) çölkömün biylegen Aştarhaniyler sulalesinin mamleketinde ayrım qırğız töböldörü jaşaşqan, degen maalımattı ilim çöyrösünö birinçi bolup şardana qılğan. Anın belgileşinçe, qojo Mir Muhammed Salim tarabınan 1730–1731-jj. parsıça jazılğan “Sultandardın sanjırası” (“Silsilat as-salatin”) degen atalıştağı çığarmasında Aştarhaniyler ölkösündö Nazar biy jana anın uulu Hosrov bek degen buruttar (qırğızdar) eskerilgen.

Tarıhtan maalım bolğondoy, Tündük Ooğanstan (anı tarıhıy Tüştük Türkstan dep da qoyuşat) orto qılımdarda bir qatar türk tildüü musulman mamleketterdin qol astında bolup turğan. Qırğızdar jana alarğa juuruluşqan başqa teñir-tooluq türk etnostoru Ooğanstan menen köp qılımdıq alaqa tüzüp turuşqan.

Bizde murda (1970–80-jıldarı) qırğızdardı "avtohtonduu" dep, jalañ ele azırqı Qırğızstandın aymağında jaşağan, degendey pikir rasmiy tañuulanğan araket bolğon. Uşunday çoñ müçülüştük bolğon. Anan oşondon kiyin meesine uşunday pikir birotolo ornop qalğan köp kişiler bar da. Qırğız tarıhının meykindigi – Manjuriya, Ene-Say, Monğoliya, Ordos, Altay, Çığış Teñir-Too, Qaraqorum tooloru, Pamir, Zeravşan, Ferğana öröönü, Edil sıyaqtuu ötö keñiri aymaqtardı qamtışı kerek.

- Aqırqı eki jıldan beri ele sostarmaqtardağı pikirlerden ulam orusiyalıq tarıhçı Viktor Qozodoy menen qırğız tarıhçılarının ortosunda talaş bar ekenin bilip qaldıq. Oşol talaştın özögü emnede?

- Emi Viktor Qozodoy aman bolsun. 10 tom, 100 tom kitep çığarsın, jarıyalay bersin. Adis qatarı anın emgekterine mamilem başqa. Qozodoyçulardın qayırmağına ilinip qalğan bir uçurum boldu. Birinçi kitebin jaza elek bolçu anda. Jarınaq (Erenaq) jönündö oylorun al: "Men birinçi baştadım", – degen sıyaqtuu ilep menen Facebooqta jazıp kirdi. Al özü türk tilderinin eç birin bilbeyt. Qırğız tilin mında qoy, altay, haqas, başqa tilderdi dağı bilbeyt. Al 1980–2010-jıldardağı sovettik jana postsovettik Şiber aymağının sayasiy tarıhı boyunça qandidattığın, doqtorluğun jaqtağan adis. Anan özü çoñ qızmattarda iştegen kişi.

Anan qapısınan ele V.Qozodoy qazaqtardın Bökeyhanov degen lideri jönündö qazaq tilin bilbey turup boljolduu kitep jazğan. Al boyunça qazaqtardan sın uqqan. Professor Mambet Qoygeldiev ağay jana başqalar anın faqtologiyalıq qataların açıq sınğa alışqan.

Andan kiyin V.Qozodoy Jarınaq jönündö kitep jazayın dep qamına baştağan. Anda dağı: “eç kim bul insan tuuraluu eçteke aytpayt eken, men ğana alğaç bul köygöydü kötörüp jatam”, dep çıqqanında: “Sizge çeyin ele balança, tölönçö degen avtorlor bul insan tuuraluu jazışqan”, – dep jeke özüm qayaşa söz jazğam. Dalilder keltirgem. Oşondo tuura emes qılğan ekem.

Körsö, al sayasiy tehnoloğ qatarı özü bilbeşen maalımattı çoğultuunun amalında bir qayırmağın ırğatqan eken. Anan kerektüü nerselerdi oşol aytılğan sın pikirlerdin içinen irgep alıp, jañı jazılğan kitepke qoşqonun eske alışıbız kerek.

Kiyin dağı jañı emgek jazıp atam, degende men taptaqır unçuqqan joq. Albette, kiyin “Sibir qırğızdarının sivilizasiyası” degen emgegi jarıq kördü. Andağı faqtologiyalıq qatalarğa negizdengen ayrım ideyalarğa, – kitep jarıq körgön soñ, – açıq qarşı çıqtım. Özü bizde folk-historiçilerdin çoñ jamaatı bar. Qozodoy oşolorğo jaqqan sözdördü internettegi qoomduq tarmaqtarda jazıp qoyot. Alardın arasında demöörçülör dağı bar emespi.

Misalı, Qozodoy “türk tildüü debey qırğız tildüü deşibiz kerek oqşoyt” degen sıyaqtuu ideyanı aqırın taştap qoyot.

Anı kitebinde jazbayt, biroq Feysbuğunda uşu sıyaqtuu oylordu folk-historiçilerdin suusunun qandırğanday tımızın taştap qoyot. Alar: “Siz ğana oşondoy aqıyqat maseleni kötörö alasız”, – dep quduñdap anı jaalap qoldoy ketişet.

İlimiy termin qatarı "türk tildüü" degen tüşünük eçaq qalıptan qalğan. Qırğız tildüü dep ataş oñoy emes. Maselen, Evraziyada hazar, bulğar, saha jana başqa abdan köp elder bar. Özün eç qaçan qırğız dep sanabağan oşo elderdin baarın qantip biz "qırğız tildüü" deybiz? Bul – külkü kelerlik nerse da. Oşonu açıq jazdım.

Qozodoydun kiyinki kitebinde abdan odono qatalar bar. Özü tarıhtı bilbestigin, bulaqtı bilbestigin körsötkön nersenin biri uşul –– al Ene-Saydı ğana qırğızdın mekeni dep körsötö berat dağı, anan “qırğızdar darıya sivilizasiyasın tüzüşkön”, – degen jalğan tıyanaqtı tañuulayt.

Men orusiyalıq arheoloğdor menen dele süylöşsöm, alar anı bul pikiri üçün şıldıñdap jatışat. Ekinçi jağı, biz üçün ötö oluttuu nerse. Mına, “qırğızdın dinastiyası tee bizdin zamanğa çeyinki birinçi qılımdan bizdin zamandın 18-qılımına çeyinki mezgilde ıraattuu türdö saqtalıp kelgen” degen ideyanı körüp ele Qozodoydun betinen öpköndör bar. Andan arı al emne dep jatat? Munu baamdaşpayt.

V.Qozodoy tañuulağan oydu qısqaça çağıldırsaq: “Hundarğa tutqunğa tüşkön Li Lin degen hanzu qol başçı qırğızdarğa başçılıqqa dayındalıp, qırğız elin biylep, özünçö dinastiya negizdegen eken. Oşol qıtaydın qaçqın qol başçısı negizdegen dinastiya qırğızdardı XVIII qılımğa çeyin ıraattuu biylep kelşen imiş. Demek, qırğızdın mamlekettüülügünün başında qaçqın qıtay qolbaşçı turat", – degen bir betkey tüşünük tañuulanuuda. Anan andan kiyin Enesaydağı qırğızdar XVIII qılımdan arı orustun otorçul Romanovdor dinastiyasının qoluna tüşkön bolup jatat da. Kördüñüzbü? Munun artında uşunday jalğan ele tarıh emes, etnostuq-sayasiy tarıhtı uşunçalıq odono burmaloo, sayasiy mamlekettüülük tarıhın burmaloo, eldi kemsintüü jatat.

Bejindik professor Yu Tayşandın soñqu açılışına tayansaq, qırğızdar – b.z.ç. X qılımdan tartıp öz mamleketi bolğon bayırqı el. Jazma bulaqtarda Qırğız ölkösündö qança dinastiya (sulale) almaşqandığı tuuraluu taasın maalımat joq. Albette, qırğız tarıhında qaysı bir qıtaylıq qaçqın qolbaşçı negizdegen dinastiya ıraattuu başqarğan degen joromoldun özü – ilimge eç tiyeşesi bolboğon jana ötö zıyanduu joromol. Bul joromol – qırğızdardı tımızın kelekelöögö tete.

Qırğızdar Borborduq jana İçki Aziyadağı köçmöndör sivilizasiyasın tüptögön köçmön elderdin biri. Albette, köçmöndördö oturuqtaşqan çarba tarmaqtarı dele ekinçi planda bolso da orun alğan. Biroq köçmön qırğızdardı dıyqançılıqqa negizdelgen Nil, Tigr, Evfrat, Huanhe, Yanszı, İnd, Ğanğa darıyalarının boyundağıday darıya sivilizasiyasın negizdeşken, degen oydu tañuuloo – tarıhtı odono burmalooğo jana köçmön eldin azırqı urpaqtarın tımızın kelekelöögö jatat.

Egemen Qırğızstan “Manas” sıyaqtuu epostuq çığarmalardı dañazaloo, zattıq emes madaniy murastardı saqtoo, oşondoy ele öz önöktöştörü menen birgelikte Düynölük k

Köçmöndör oyundarı sıyaqtuu el aralıq iş-çaralardı uyuşturuu arqıluu köçmöndör sivilizasiyasının murastarının asıl-narqtarın düynögö taanıtuuda...