Akademik Musaev: "[Э] tamğası boyunça eldin reaksiyasın kördük, el dayar emes eken"

Qırğız tilinin jazuu erejelerin özgörtüü, özgöçö [Э] tamğasın E tamğasına almaştıruu sunuşu qoomçuluqta düñ boldu. 30dan aşıq oqumuştuular sunuştağan dolboordu köpçülük qoldoboy, birinçi sunuşta ele köptögön naarazı pikirdi jarattı.

Qırğız tilinin orfoğrafiyası boyunça sunuştu iştep çıqqan atayın eksperttik toptu jetektegen aqademik Sırtbay Musaev jazuu erejelerine baylanışqan masele tee ilgerten beri ele kele jatqanın Kaktus.kg saytına aytıp berdi.

"Alfavit, orfografiya maselesi kirillisağa ötköndön beri ele bar. Ortodo bir kötörülöt, anan toqtop qalat, qayra kötörülöt, qayra ele oşol. Orustuq ideologiyalıq sayasatta jaşap jatqanıbız üçün uşul masele çeçilbey kele jatat. Egemendik aldıq dedik, biroq anda dele erejelerdi özgörtüp sala albadıq. Antkeni orfografiya maselesi - çır, talaş, tataal masele. Birine jaqqanı birine jaqpayt", - deyt aqademik.

Musaev kirill alfavitine ötköngö çeyin latın aribi qoldonulğanın, anda [Э] emes, E tamğası bolğonun aytat. Kirillisağa ötköndö E tamğası yottoşqon tamğalardın biri qatarı qoldonulup qalğanın belgileyt.

"Oşentip qırğızdın sözdörünün baarı yottoşqon tamğa menen jazılıp qaldı da. Anan orustun tamğasınday jazıp, orustun aytqanınday süylöylü degen ereje kirip qalğan. Men tilçi qatarı kitepterimdi jazğanda yottoşqon tamğalardı emes, eki tıbış menen jazıp jürdüm. 2016-jılı Almazbek Atambaev (2011-2017-jıldarı prezident bolğon) çaqırıp, surağan. Men al kişige tüşündürgöndön kiyin yottoşqon tamğalardı jazuu praqtikasında qoldonboybuz, biroq al tamğalardı alfavitten çığarıp saluuğa bolboyt degen. Biroq bul iş bütpöy qalğan", - dedi.

Sırtbay Musaevdin 2016-jılı sunuştağan erejesi.

Akademik bügünkü kündö sabattuuluqtu joyuu üçün sözsüz türdö jazuu erejelerin taqtaş kerek degen masele turat deyt. Antkeni aqırqı 2 jılda Mamlekettik til jana til sayasatı boyunça uluttuq qomissiyağa "alfavitti, orfografiyanı oñdoboysuñarbı, latın aribine ötpöylübü" degen sunuş-pikirler köp tüşkön. Anın negizinde uluttuq til qomissiyası atayın top tüzgön.

31 kişiden turğan eksperttik top 7 oblus, 2 şaardan kelgen sunuştardı bir neçe jolu qarap, talquulap, uşul jıldın 25-iyununda birinçi dolboordu qoomğo alıp çıqqan. Anda 36 tamğadan turğan qırğız alfaviti saqtalıp, biroq jergiliktüü qırğız sözdörün jazuuda 28 tamğanı (а, б, в, г, д, е, ж, з, и, й, к, л, м, н, ң, о, ө, п, р, с, т, у, ү, ф, х, ч, ш, ы) qoldonuu qaralğan. Al emi [Э] jana E tamğaları bir fonemanı bildirgendikten, qırğız tilindegi sözdördü yottoşqon E tamğası menen ğana jazuu sunuştalğan.

Sırtbay Musaev dal uşul [Э] tamğasının qoldonuluşu boyunça sunuş qoomçuluq tarabınan jañılış qabıl alınğanın, mından ulam tepkide qalğanın ayttı. Egerde bul maseleni elge tapşırıp qoyğondo, mınçalıq çuu jaralmaq emes eken degen pikirin qoşumçaladı.

"Bul dolboor uşu menen ele qabıl alınıp ketpeyt. Bul sayasiy masele. Munu Joğorqu Keñeş talquulap, qabıl alat. Ağa çeyin qoomdun talquusunan ötüşü kerek."

"Tetiri [Э] tamğası orustarda anan bizde ğana bar. Men Atambaevge tamğalardın qoldonuluşu boyunça sunuşumda dele E emes, [Э] tamğası menen jazalı degem (misalı: энэ, эрэжэ, мэнэн jana başqa). Bügün sunuştalıp, talquu bolup jatqan dolboordo menin abiyirim taza. Bolğonu eksperttik toptun jetekçisi qatarı [Э] menen E tamğalarının jazuu praqtikasında qoldonuluşu boyunça sunuşqa maqul bolup qoyupturmun. Bul çır masele, anı el özü çeçsin dep qoybopturmun. Azır bul ideyanı men kötörüp çıqqanday ele talquu bolup, ar qanday sözdör menen tepkilep jatışat. "Taz" deşti, "qalmaq" deşti, "qamaş kerek" deşti, "naamdarınan ajıratış kerek" deşti jana başqa sözdördü aytıştı", - deyt.

Atayın eksperttik toptun törağası mından arı [Э] menen E tamğaları boyunça sunuş talquulanbayt degen pikirin bildirdi. Aytımında, atalğan tamğalardın qoldonuluşu boyunça qoomçuluqtun oyu belgilüü boldu jana mından arı talquuloonun qajeti joq.

"Egerde kirill alfavitinde qalsaq 8 tamğa boyunça masele (е, ё, ю, я, ц, щ, ъ, ь) kötörülö beret. Al emi başqa alfavitke ötsök bul masele özünön-özü çeçilet. Al emi [Э] tamğası boyunça masele mından arı kötörülböyt. Eldin pikirin uqtuq, reaqsiyasın kördük. Talquulardan kiyin qoomçuluq orfoğrafiyalıq özgörtüülörgö dayar emes ekenin sezdim", - degen oyun bildirdi.

Musaev uçurdağı masele qırğız tilinin orfoğrafiyasında jana jarandardın özündö degen oydo. Oşondoy ele köp uçurda jazuu erejeleri saqtalbağandıqtan sabattuu jazuu köygöyü çeçilbey kelerin qoşumçaladı.

"Tataal sözdördün jazılışı boyunça masele bar. Andan tışqarı qaysı sözdü baş tamğa menen, qaysı sözdü kiçine tamğa menen jazabız degen çoñ köygöy bar. Biroq jaqşı, tuura jazılğan erejeler bar, alar saqtalbay jatat. Mındayça aytqanda, kemiginde da, kerkisinde da bar", - deyt akademik.

Qırğız tilinin orfoğrafiya jana orfoepiya erejeleri boyunça sunuş aldıda dağı toluqtalıp, iştelip çığat.