2018-jılı Jalal-Abat şaarındağı Universitettin Çıñğız Törökuloviç Aytmatovdun 90 jıldığına arnalğan qonferensiyasına barıp qaldım. Barğanda ele jurnalistter intervyuğa çaqırıp qalıştı. Masele Çıñğız Törökuloviçtin qaysı jerde törölgöndügü jönündö bolup jattı. Jalalabattıqtar bul suroo menen ilgeri, közü tirüü kezinde, özünö da qayrılışqanı esimde. Jalalabat şaarının ZAGSının 1928-jılqı arhivinde Çıñğızdın tuulğandığı tuuraluu kübölük jazılıp berilgeni jönündö informasiya bar eken. Al tügül Çıñğız Isıq-Köldö Qaraqol şaarında törölgön degen da sözdör çıqqan.
Çıñğızdın kindigin men keskemin degen aquşerka da bolğon. Qonferensiyada bizdin atabız Törökul Aytmatov 1927-jıldın martınan 1929-jıldın martına çeyin Jalal-Abatta iştegen, a Çıñğız 1928-jıldın dekabrında törölgön dep da aytıp dalildep jatıştı. Çıñğız bolso men Şeker ayılında jarıq düynögö kelgenmin dep dayıma aytıp da, jazıp da jürdü. Bul tarıhtı aytıp otursañ intervyu uzaqqa sozulup kete turğan. Anan jurnalistke qısqaça “ooba, Şekerde törölgön, biroq metrikası Jalal-Abattan alınğan” dep joop berip qoydum. Bir top uğarmandar tüşünböy qalıştı oqşoyt, internette ar qanday pikirler aytılıp jattı. Emi tüşünüktüü boluş üçün uşul maqalada baarın mayda-çüydösünö çeyin aytıp bereyin dep çeçtim.
Birinçiden, bizdin üy-bülödö tört emes, altı bala bolğon. Bizdin ata-enebiz 1925-jıldın sentyabrında üylönüşüptür (al jönündö qubölüktün köçürmösü menin arhivimde bar). Alardın Riza degen tun balası 1926-jılı törölüp, bir je bir jarım jaşqa çıqqanda qandaydır sebepterden, infeksiya juqqanbı, işi qılıp bala çarçap qalat. Al mezgilde Törökul Qaraqol-Narın oqrujqomunun (azırqıça obqomunun) sekretarı bolup iştegen. Sıyağı janağı aquşerka oşol balanı Çıñğız dep alsa kerek. Joğoruda aytılğanday, arhivdik doqumentterden bizdin atabız Törökul Aytmatov 1927-1929-jj. Jalal-Abat oblusunun oqrujqomunun sekretarı bolup iştegen.
Al kezde qadr maselesin borborubuz Frunzede (azırqı Bişkekte) Qırğız ASSRnin obqomu çeçken. Qırğızstandın Obqomunun çeçimi boyunça Törökul Aytmatovdu 1929-jılı önör jay jana sooda narqomunun, azırqı termin menen aytqanda, ministrinin qızmatına qotoro turğan boluşat. Oşol maseleni çeçiş üçün anı 1928-jıldın noyabrının ekinçi jarımında Frunzege çaqırışat. Menin apamdın aytıp bergenine qarağanda törörünö az qalıp, ay-künü jetip turğanda al borborğo ele barıp töröyün dep Törökul menen qoşo Frunzege kelet. Biroq Frunzege kelgende Törökuldun apası (bizdin Ayımqan çoñ enebiz) qatuu oorup qalıptır degen qabar uğup qalışat.
Al kişinin ahvalın bilip keleli dep Törökul menen Nagima Şeker ayılına barışat. Barğanda Nagimanın tolğoosu baştalıp, ayıldan köz jarat. Satiy degen şekerlik tuuğanım menin apam Çıñğızdın kindik enesi dep aytaar ele mağa. Al bizdin Toylubay degen jaqın tuuğanıbızdın ayalı – Jumagül ene bolçu. Al kezde emes, azır dele Şekerde balanın tuulğandığı jönündö kübölük bere turğan ZAGS joq. Oşon üçün Aytmatovdor Jalal-Abatqa kelgende balağa tuulğandığı tuuraluu kübölük jazdırıp alışat.
1931-1933-jj. atam Aravan-Buura rayonunda iştegen kezde bizdin üy-bülö Oş şaarında jaşap qalat. Çıñğız oşo kezde Oş şaarının №1 bala baqçasına barıp tarbiyalanat. Oşol bala baqçanın tarbiyaçılarının oşo kezdegi top baldar menen tüşkön sürötü da bar. Bul maalımattı uqqan kee bir kişiler Çıñğız Oşto törölgön deşet.
1931-jılı Ilgiz degen ağam jana 1934-jılı Lyusiya degen ejem tuulat. Ejem egizdin tügöyü: erkek balağa Reva, qızğa Lyusiya degen attardı qoyuşat (uşundan dele Törökul menen Nagimanın revolyusiyağa, sosializmdin ideyalarına qançalıq çın dilinen berilgendikteri körünüp turat). Biroq çoñ enebizge Reva degen at jaqpay Törökuldun dosu Erkinbek Esenamanovdun atın qoyot (Erkinbek dele revolyusiyalıq at deyt öz aytqanınan qaytpay) . Biroq tilekke qarşı, Erkinbek altı aylıq kezinde suuq tiyip oorup, çarçap qalat. Oşentip biz altı bir tuuğandan törtööbüz qalğanbız. Keede apama tört balanı qanday qıyınçılıqtar menen baqtıñ, altoobuz bolsoq qantmeksiñ dep aytaar elem. Anda al ar bir bala özünün ırısqısı menen kelet bul jarıq düynögö, bağat elem, qayra jaqşı bolmoq, köp bir tuuğan bolot eleñer deer ele.
Kiyin, 1935-jılı Mosqvağa köçüp ketkende apam baldardın, al kezde qolunda üç balası bar, tuulğandığı tuuraluu metrikaların ala ketet. Al kübölüktör başqa doqumentter menen birge atayın papqağa salınğan bolot. Men Mosqvada törölüp, (1937-jıldın martında) metrikam jañı ğana alınıp, stoldun üstündö jatqan oqşoyt. Taq oşol mezgilde stalindik repressiyalar – “el duşmandarın” taap qamoolor apogeyine jetip, küçöp turğan ubaqtısı bolot, (1937-1938-jj.).
Aytmatovdor jaşağan jataqanadan künügö qamoolor jana alardın üy-bülölörün sürgüngö aydoolor küçöp baştayt. Qanday bolso da baldardı saqtap qalalı dep apam tört bala menen şaşılış Şekerge ketip jatqanda stoldun üstündö turğan menin ğana kübölügümdü alıp, berki papqadağılardı albay qalıptır. Bul 1937-jıldın 25- avğustunda bolğon. Atabızdın tergöö işindegi doqumentterinin arasında 1-dekabrda qamaqqa alğan kezde Törökul Aytmatovdun üyün tintüünün uçurunda doqumentter jana öz ara jazışqan qattar salınğan papqa tabılğanı jönündö aytılat. Oşol papqa menen üç balanın tuulğandığı tuuraluu kübölüktörü NQVDnın Mosqvadağı arhivine ötüp ketet.
1946-jıl… Çıñğız Jambıl şaarındağı (azır al Qazaqstandın Taraz degen şaarı) tehnikumğa oquuğa ötöm dep, doqumentterin dayardağanda pasport zarıl ekeni bilinet. Pasport alış üçün tuulğandığı tuuraluu kübölük kerek bolot. Al doqumentti NQVDdan alış mümkün emes ele, meyli Mosqvadan bolsun, meyli Frunzeden bolsun. Al tüşünüktüü da. Jalal-Abatqa barıp köçürmösün alğanğa da mümkünçülük joq. Antkeni bul soğuş jañı ğana bütkön oor mezgil ele. Azırqıday internet joq, apabız ooruluu bolup, anday jolğo çığa albay turğan ahvalda bolğon. Barğanda dele ZAĞS qızmatkerleri anı tootup, köçürmönü bererin quday bilet ele. “El duşmanının” ayalı dep süylöşköndön qorqup berbey da qoyuşu mümkün bolçu.
Oşonun baarın baamdap, apam Şekerdin selsovetine barıp, balamdı uşul jerden törödüm ele, anı eldin baarı bilet, anın üstünö soğuş jıldarı silerge iştep berdi ele. Emi balam pasport alsın, Şeker ayılında törölgönü tuuraluu spravqa berip qoyğula dep qayrılat. Şekerlikter, albette, anday spravqanı jazıp berişet. Tağdır uşunday bolup qaldı. Al kezde Çıñğızdın keleçegi, degi ele bizdin üybülönün tağdırı qanday bolorun kim biliptir. Anı atayılap jasağan eç kim joq.
Oşentip jıyıntıqtap aytqanda, Çıñğız Aytmatov Şeker ayılında tuulğan, biroq tuulğandığı jönündögü maalımat Jalal-Abat şaarının ZAĞSında qattalğan. Çının aytqanda, al Jalal-Abatta bolğonu 2-3 ay ele jaşağan. Andan kiyin bizdin üy-bülö Frunzege, anan Mosqvağa köçüp ketet. Biroq Çıñğızdın balalığı, öspürüm kezi, boyğo jetken qurağı, adam qatarı qalıptanğan mezgili Şeker ayılında öttü da. Oşon üçün anın Şekerde tuulup ösköm degeni tuura ğo dep oyloym.
Bizdin atabız Qırğızstandın bardıq regiondorunda iştegen eken. Men apamdan Qırğızstandın qaysı jeri sağa baarınan jaqçu dep suraçu elem. Oşondo al qubanıp, külümsüröp, qandaydır jarqırap : “Albette, Jalal-Abat”- deçü.
Çıñğız Törökuloviç dağı Jalal-Abat jönündö, menin öz şaarım dep sıymıqtana aytqandarı bar. Oşon üçün bir kezde bizdin üy-bülönün jaşoosunun eñ baqtıluu uçuru ötkön Jalal-Abat şaarı da biz üçün eñ qımbat, jalalabattıqtar da bizdin eñ jaqın tuuğandarıbız, basa, tayakeleribiz, antkeni bizdin çoñ-çoñ enebiz Aqsının qızı bolğon. Al jağınan da jaqınbız. Jalal-Abatta Nagima Aytmatova atındağı alleya, Açı ayılında Törökul Aytmatov atındağı mektep bar. Biz alardın baldarı, urpaqtarı dayıma bul sıy -urmatqa tereñ ıraazıbız jana sıymıqtanabız.
