Поиск

Г.Жумакунова: Жаңы кыргыз латын алфавити – тарыхый зарылчылык

Обновлено: 28 мар. 2021 г.

Кыргыз таануучу, манас таануучу, түрколог, Анкара университетинин профессору Гүлзура Жумакунова кирил жазмасына жарыш колдонуу максатында кыргызча латын алфавитинин бир вариантын расмий кабыл алуу – күн тартибиндеги олуттуу маселе экендигин белгилеп, өзүнүн “Инарип” аттуу вариантын сунуштайт.

Булак > Г.Жумакунова: Жаңы кыргыз латын алфавити – тарыхый зарылчылык

Латын алфавити, кыргызская латиница, кыргызский алфавит, kyrgyz alphabet, kırgız alfabe, латын, ариби, арип, алиппе, латын графика, кыргыз тамга, кыргызский язык, alippe, latin, latyn, latın, aribi, qyrgyz, qyrğyz, qırğız, қырғыз, qьrƣьz, قىرعىز, قيرغيز, qyrgyz.com
Гүлзура Жумакунова сунуштаган латын алфавитинин “Инарип” вариантынын жадыбалы. 03.03.2021.

XXI кылымдын алгачкы чейрегин жашап жаткан учурубузда дүйнөлүк интеграция ортомунан татыктуу орун алыш үчүн көптөгөн калктар, анын ичинде кыргыздарга тектеш эгемен түрк өлкөлөрүнүн бардыгы латын жазуусуна өтүп кетишти же өтүү алдында турушат.


Учурда кыргыз коомчулугунда да бул маселенин аз да болсо көтөрүлүп жатышы эл аралык жана ички зарылчылыктардан улам келип чыгып отурат. Дүйнөнүн ар тарабында окуп-иштеп жүргөн өлкөбүздүн келечеги үчүн түйшөлгөн бир катар кыргыз жаштары интернет аркылуу “Айдың Келечек” Улутмандар клубу аттуу бир пикир клубун түзүп алышып, ар ишембиде Кыргызстандын көйгөйлүү маселелерин талкуулашат экен.


Ошол жаштар алфавит маселесин да чакан чөйрөдө талкуулайлы деп жакында, 2021-жылдын 20-февралында, мени онлайн жыйынга чакырышты. Ийри отуруп, түз кеңешип, маселенин ар кыл жагдайына сереп салдык. Ал жерде козголгон жана жалпы эле коомчулугубуз менен талкууланышы керек болгон айрым маселелерди сиздер менен да бөлүшө кетейин.


Мен 2019-жылы атайлап бир кыргыз латын алфавити долбоорун даярдап, Кыргызстанга алып барып тааныткан адис катары маекте жаштардын көңүлүн бири-бирине тап келген мына мындай эки суроого бурдум:

1. Эмне үчүн биз, кыргыздар, латын алфавитине өтүшүбүз керек?

2. Эмне үчүн биз, кыргыздар, латын алфавитине өтпөшүбүз керек?


Латын алфавити, кыргызская латиница, кыргызский алфавит, kyrgyz alphabet, kırgız alfabe, латын, ариби, арип, алиппе, латын графика, кыргыз тамга, кыргызский язык, alippe, latin, latyn, latın, aribi, qyrgyz, qyrğyz, qırğız, қырғыз, qьrƣьz, قىرعىز, قيرغيز, qyrgyz.com

Тарыхка кылчайсак... Кыргыз ССРинин туңгуч гербиндеги кыргызча текст латын арибинде жазылган. Анда “Бүткүл дүйнө пролетарлары, бириккиле!” деген марксисттик ураан камтылган. Орусча текст кирил жазмасында жазылган. 1937-жылдын 23-марты.


1. Эмне үчүн биз, кыргыздар, латын алфавитине өтүшүбүз керек?


Бул суроого жоопту 2 өңүттөн: ички жана тышкы зарылчылыктар алкагынан караганыбыз жөндүү го деп ойлойм.


а) Тышкы (эл аралык) зарылчылыктар


1. XX кылымдын акыркы чейрегинен тарта дүйнө укмуштуудай тездик менен глобалдашуу алкагына кирди. Бүгүнкү дүйнөдө эл аралык коммуникация (улашым) жана информация (билишим) каражаттарынын орток тили үчүн англис тилинин, модерн дүйнө жазуусу катары латын жазуусунун тандалып алынганын азыр эч ким тана албайт.


2. Дүйнөлүк интеграция ортомунан татыктуу орун алыш үчүн көптөгөн калктар латын жазуусуна өтүп кетишти. Бул жапырыктан кирил жазуу чөлкөмү да четте калган жок.

Мурунку СССР баштаган социалисттик лагерде Чыгыш Европа, Балкан өлкөлөрү жана Монголияда экинчи тил катары окутулган орус тилинин да, кирил жазмасынын да аймагы аябагандай тарыды. Кирил жазмасы азыркы тапта Орусия Федерациясы, Украина, Беларус; Балкан чөлкөмүндө – Македония, Сербия, Болгария, ал эми Борбордук Азияда – Кыргызстан, Тажикстан, Монголия менен эле чектелип калды.


Кошумча кызыктуу маалыматтар:


Монголия 2014-жылы 14-майда Монгол парламенти (Улсын Их Хурал – Мамлекеттин Улуу Хуралы) тарабынан кабыл алынган “Монгол тили тууралуу” мыйзам боюнча 2025-жылы мамлекеттин бүтүн жазуу иштери эски монгол жазуусуна өтмөкчү. Ар жылы майдын биринчи дем алышы “Улуттук тил майрамы” катары майрамдалган монгол эски жазуусунун 800 жылдыгы 2004-жылы белгиленген болчу.

Орусиянын ичиндеги айрым калктардын (фин-угор тектүү калктар, адыге, черкес, чечен, чуваш, кырым жана казан татарларынын) ар кайсы жылдар аралыгында латын арибине кайрадан өтүү аракеттери Орусия Федерациясынын Конституциялык сотунун 2004-жылдын 16-ноябрындагы № 16-П чечими менен толугу менен токтотулган.


Өзбекстан менен Түркмөнстан 1993-жылы латын алфавитине толук өтүшкөн, бирок Өзбекстанда быйыл кайрадан жаңыланган алфавитке өтүү чечимин кабыл алынды. Коңшу Казакстан да 3 жолу өзгөртүүдөн кийин 32 ариптүү курам менен жаңыланган алфавитине өтө турган болду.

Тажикстан азырынча кирил жазуусун колдонуп атса да, пайдаланышына уруксат берилген арап алфавитине өтүү ниети коомчулукта барган сайын басымдуулук кылууда.


3. Үчүнчү бир олуттуу маселе, түрк элдери орхон-энесай, кийинки уйгур, арап, латын, кирил жазууларын колдонууда ар дайым бирдиктүү жазуу чөлкөмүндө болу