Поиск

Г.Жумакунова: Жаңы кыргыз латын алфавити – тарыхый зарылчылык

Обновлено: март 28

Кыргыз таануучу, манас таануучу, түрколог, Анкара университетинин профессору Гүлзура Жумакунова кирил жазмасына жарыш колдонуу максатында кыргызча латын алфавитинин бир вариантын расмий кабыл алуу – күн тартибиндеги олуттуу маселе экендигин белгилеп, өзүнүн “Инарип” аттуу вариантын сунуштайт.

Булак > Г.Жумакунова: Жаңы кыргыз латын алфавити – тарыхый зарылчылык

Латын алфавити, кыргызская латиница, кыргызский алфавит, kyrgyz alphabet, kırgız alfabe, латын, ариби, арип, алиппе, латын графика, кыргыз тамга, кыргызский язык, alippe, latin, latyn, latın, aribi, qyrgyz, qyrğyz, qırğız, қырғыз, qьrƣьz, قىرعىز, قيرغيز, qyrgyz.com
Гүлзура Жумакунова сунуштаган латын алфавитинин “Инарип” вариантынын жадыбалы. 03.03.2021.

XXI кылымдын алгачкы чейрегин жашап жаткан учурубузда дүйнөлүк интеграция ортомунан татыктуу орун алыш үчүн көптөгөн калктар, анын ичинде кыргыздарга тектеш эгемен түрк өлкөлөрүнүн бардыгы латын жазуусуна өтүп кетишти же өтүү алдында турушат.


Учурда кыргыз коомчулугунда да бул маселенин аз да болсо көтөрүлүп жатышы эл аралык жана ички зарылчылыктардан улам келип чыгып отурат. Дүйнөнүн ар тарабында окуп-иштеп жүргөн өлкөбүздүн келечеги үчүн түйшөлгөн бир катар кыргыз жаштары интернет аркылуу “Айдың Келечек” Улутмандар клубу аттуу бир пикир клубун түзүп алышып, ар ишембиде Кыргызстандын көйгөйлүү маселелерин талкуулашат экен.


Ошол жаштар алфавит маселесин да чакан чөйрөдө талкуулайлы деп жакында, 2021-жылдын 20-февралында, мени онлайн жыйынга чакырышты. Ийри отуруп, түз кеңешип, маселенин ар кыл жагдайына сереп салдык. Ал жерде козголгон жана жалпы эле коомчулугубуз менен талкууланышы керек болгон айрым маселелерди сиздер менен да бөлүшө кетейин.


Мен 2019-жылы атайлап бир кыргыз латын алфавити долбоорун даярдап, Кыргызстанга алып барып тааныткан адис катары маекте жаштардын көңүлүн бири-бирине тап келген мына мындай эки суроого бурдум:

1. Эмне үчүн биз, кыргыздар, латын алфавитине өтүшүбүз керек?

2. Эмне үчүн биз, кыргыздар, латын алфавитине өтпөшүбүз керек?


Латын алфавити, кыргызская латиница, кыргызский алфавит, kyrgyz alphabet, kırgız alfabe, латын, ариби, арип, алиппе, латын графика, кыргыз тамга, кыргызский язык, alippe, latin, latyn, latın, aribi, qyrgyz, qyrğyz, qırğız, қырғыз, qьrƣьz, قىرعىز, قيرغيز, qyrgyz.com

Тарыхка кылчайсак... Кыргыз ССРинин туңгуч гербиндеги кыргызча текст латын арибинде жазылган. Анда “Бүткүл дүйнө пролетарлары, бириккиле!” деген марксисттик ураан камтылган. Орусча текст кирил жазмасында жазылган. 1937-жылдын 23-марты.


1. Эмне үчүн биз, кыргыздар, латын алфавитине өтүшүбүз керек?


Бул суроого жоопту 2 өңүттөн: ички жана тышкы зарылчылыктар алкагынан караганыбыз жөндүү го деп ойлойм.


а) Тышкы (эл аралык) зарылчылыктар


1. XX кылымдын акыркы чейрегинен тарта дүйнө укмуштуудай тездик менен глобалдашуу алкагына кирди. Бүгүнкү дүйнөдө эл аралык коммуникация (улашым) жана информация (билишим) каражаттарынын орток тили үчүн англис тилинин, модерн дүйнө жазуусу катары латын жазуусунун тандалып алынганын азыр эч ким тана албайт.


2. Дүйнөлүк интеграция ортомунан татыктуу орун алыш үчүн көптөгөн калктар латын жазуусуна өтүп кетишти. Бул жапырыктан кирил жазуу чөлкөмү да четте калган жок.

Мурунку СССР баштаган социалисттик лагерде Чыгыш Европа, Балкан өлкөлөрү жана Монголияда экинчи тил катары окутулган орус тилинин да, кирил жазмасынын да аймагы аябагандай тарыды. Кирил жазмасы азыркы тапта Орусия Федерациясы, Украина, Беларус; Балкан чөлкөмүндө – Македония, Сербия, Болгария, ал эми Борбордук Азияда – Кыргызстан, Тажикстан, Монголия менен эле чектелип калды.


Кошумча кызыктуу маалыматтар:


Монголия 2014-жылы 14-майда Монгол парламенти (Улсын Их Хурал – Мамлекеттин Улуу Хуралы) тарабынан кабыл алынган “Монгол тили тууралуу” мыйзам боюнча 2025-жылы мамлекеттин бүтүн жазуу иштери эски монгол жазуусуна өтмөкчү. Ар жылы майдын биринчи дем алышы “Улуттук тил майрамы” катары майрамдалган монгол эски жазуусунун 800 жылдыгы 2004-жылы белгиленген болчу.

Орусиянын ичиндеги айрым калктардын (фин-угор тектүү калктар, адыге, черкес, чечен, чуваш, кырым жана казан татарларынын) ар кайсы жылдар аралыгында латын арибине кайрадан өтүү аракеттери Орусия Федерациясынын Конституциялык сотунун 2004-жылдын 16-ноябрындагы № 16-П чечими менен толугу менен токтотулган.


Өзбекстан менен Түркмөнстан 1993-жылы латын алфавитине толук өтүшкөн, бирок Өзбекстанда быйыл кайрадан жаңыланган алфавитке өтүү чечимин кабыл алынды. Коңшу Казакстан да 3 жолу өзгөртүүдөн кийин 32 ариптүү курам менен жаңыланган алфавитине өтө турган болду.

Тажикстан азырынча кирил жазуусун колдонуп атса да, пайдаланышына уруксат берилген арап алфавитине өтүү ниети коомчулукта барган сайын басымдуулук кылууда.


3. Үчүнчү бир олуттуу маселе, түрк элдери орхон-энесай, кийинки уйгур, арап, латын, кирил жазууларын колдонууда ар дайым бирдиктүү жазуу чөлкөмүндө болуп келишкен. Мындай биримдик алардын маданий жана коомдук байланыштарында бири-биринен кол үзбөй, орток маданий салттарын сактап келишине өбөлгө түзгөн.

Бүгүнкү дүйнөлүк аренага, ошондой эле Юникод (Unicode) сыяктуу эл аралык символдор системасына да бир-бирден, ар башка ариптер аркылуу эмес, 220 миллиондук түрк тилдеринин орток алфавити катары киргизилсе, дүйнө тарабынан ал жазууга карата салмактуу, абройлуу жазма катары мамиле жасалары бышык. Азыр дүйнөдө ар кандай жаңылыкка карата баа, ошол саамалыкты колдонуучулардын саны жана базарлама талабына жараша берилери бир турмуш чындыгы болуп калбадыбы.

Бирок Кыргызстандан башка эгемен түрк республикаларынын баарынын бир жазуу системасы ичинде (латын алфавити алкагында) орун алгандарын деле жагымдуу окуя катары бааласак болот.


Азыркы кезде түрк мамлекеттеринин саясий, экономикалык жана маданий кызматташтыктарынын барган сайын күчтөнүп бара жатканын эске алсак, мисалы, Түрк Парламенттер Кеңеши, Түрк Өлкөлөрүнүн Мамлекет Башчыларынын Саммити, ТҮРКСОЙ, Түрк Академиясы сыяктуу түрктөрдүн башын кошкон түрк интеграциясы түшүнүгүнүн пайда болгонун, бара-бара өөрчүй турганын да тана албайбыз. Кыргызстандын бул кызматташтыктарга орток жазуу платформасынын тышында калып катышуусу, албетте, бир катар кыйынчылыктар жаратпай койбойт.

Ошол себептүү азырынча кирил жазмасы менен катар эле эл аралык мамилелерде, документтерде, интернетте колдонуу үчүн стандарт бир кыргыз латын жазмасы маселесин жайчылыкта тактап жана тандап алуубуз зарыл.


Латын алфавити, кыргызская латиница, кыргызский алфавит, kyrgyz alphabet, kırgız alfabe, латын, ариби, арип, алиппе, латын графика, кыргыз тамга, кыргызский язык, alippe, latin, latyn, latın, aribi, qyrgyz, qyrğyz, qırğız, қырғыз, qьrƣьz, قىرعىز, قيرغيز, qyrgyz.com
Казак латын алфавитинин соңку варианты. Жадыбал. 2021.

б) Ички зарылчылыктар


1. Кыргызстандын латын тамгасына бул жолку кайрадан өтүшү, бир кезде Чыңгыз Айтматов «элпек жазуу» деп сүймөнчүлүк менен атаган, тилибиздин тыбыштык түзүлүшүн даана чагылткан ыңгайлуу жазуу менен кайрадан табыштырат. Кирил жазмасында жол берилип кеткен айрым тилдин табиятына терс мүчүлүштөрдөн кутулуп, эгемен өлкөнүн мамлекеттик тилин заманбап талаптарга жана табигый насилине төп келе турган жетик алфавитке ээ кылат.


2. Латын жазуусуна кайра өтүш кыргыз тилинин глобалдык маалымат булактарына өз алдынча жана арип алмаштырбастан тикелей киришине, эл аралык тилдердин катарында татыктуу ордун алышына жол ачат. Латын алфавитине өтүлсө, тышкы булактар катары дүйнөдөгү тилдер менен ортомчусуз тикелей интеграция жасоого мүмкүнчүлүк түзө турган орфография эрежелери жаңыдан иштелип чыгат. Муну менен бүгүнкүгө чейин улуттук тилдин мүмкүнчүлүктөрүн чектеп, тилге кирген ар бир сөз же терминди орус орфографиясына жараша байлап-матап келген көз карандылыктан кутулуп, аларды улуттук тилдин табиятына шайкеш, тектеш тилдер менен орток кабылдоо ыкмалары иштелип чыгат.


3. Кыргызстанда латын тамгаларына карата ырааттуу жазуу эрежелери иштелип чыкпаганы үчүн чет өлкөгө чыккандар үчүн документ (паспорт) даярдоодо аябагандай чаржайыттык өкүм сүрүүдө. Ж, к, ң, ы, ө, ү тамгалары ойгелди 3-4 вариантта жазыла берип, андай катачылыктардын азабын четте жүргөн жарандарыбыз аябай эле тартып келишет.


Латын алфавити, кыргызская латиница, кыргызский алфавит, kyrgyz alphabet, kırgız alfabe, латын, ариби, арип, алиппе, латын графика, кыргыз тамга, кыргызский язык, alippe, latin, latyn, latın, aribi, qyrgyz, qyrğyz, qırğız, қырғыз, qьrƣьz, قىرعىز, قيرغيز, qyrgyz.com
Латын арибиндеги кыргыз тилиндеги бир нече аталыштагы китептер жана документтер.

2. Эмне үчүн биз, кыргыздар, латын алфавитине өтпөшүбүз керек?


Латын жазмасына өтүүгө каршы коюлган аргументтер негизинен, булар:

1. Кирил алфавити Кыргызстанда 80 жыл бою колдонуп келди, өлкөнүн ошончо жылдык тарыхы бул тилде жазылды. Улгайган муун ушул гана жазууну билет. Ортодогу 80 жыл бою жазылган китеп, документ, маалыматтардын баары жаңы муунга жабык калат. Маалымат агымы үзгүлтүккө учурайт.


2. Кыргызстанда расмий тил орусча болуп, расмий жазышмалар 2 тилде тең жазылганы үчүн эки башка арип менен жазуу кошумча кыйынчылыктар алып келет. Ансыз да чабал экономика бардык жазуу системасын жаңы арипке которуу сыяктуу чоң чыгымды көтөрө албайт. Мектептерде орус тили кирил арибинде окутулат. Окуучулар эки башка алфавитте жазууга аргасыз болуп, кыйынчылыкка учурашат.


3. Орусияда 1 миллионго жакын мигрант бар. Кыргызстан расмий тил катары орус тилин, жазуу катары кирилди колдонгону үчүн аларга көп жеңилдиктер жасалат. Эгер латын жазуусуна өтсөк, анда Орусия менен мамиле бузулат да, андан мигранттар запкы көрүп калат.


Бул каршы көз караштар, көбүнесе эски совет орток маалымат мейкиндигинен четтеп калуудан чочулаган саясий өңүттүү жүйөлөргө таянат. Андан бери отуз жыл өтүп, ар ким өз жолунда бет келген тоскоолдуктар үчүн өздүк баалуулуктарын садага чаппай турган абалга келгенин аңдай тургандай эле болдук.

Албетте, бул маселеде күнүмдүк жашоонун оорчулугунан улам жаңы бир түйшүк тартуудан тарткынчыктаган элибиздин маанайын да түшүнсөк болот. Ошондуктан биздин азыркы аракетибиз – элди, мамлекетти 3-4 сыйралап чыгым тарттырып, комиссия түздүрүп убара кылбай, тилибизге ылайык туура, так жазууну эмитеден даярдап алалы, тышкы алакалар үчүн стандарт тартиптеги бир жазуу жаратып алып колдоно баштайлы деген эле аруу ниет.

Жогоруда айтылган зарылчылыктар аркылуу аталган антитезистердин бир тобунун жообу ансыз деле берилди. Кошумчалап айта кете турган болсок:


1. 80 жылдык кирил жазуусу менен жазылган китеп, документ, архивдик материалдардын кайсынысын болсо да керек учурда бир канча тилге бир заматта которуп коё турган технологиялар азыр бар. Андай программаларды колдонуп, ар бир эле киши керектүү басылманы окуп, пайдалана алат. Демек маалымат агымы үзгүлтүккө учурайт деген чочулоо негизсиз.


2. Мектептерде азыр деле кирил менен жарыш англис, немис тилдери латын ариби менен окутулууда. Азыр бакчадан тартып эле латын арибин колдонуп интернетке кирип жүргөн мектеп окуучуларына латын жазмасы эч чоочун эмес, ал түгүл чет тилдерди үйрөнүүдө кайра жеңилдик алып келет. Кыргызстанда орус тили расмий тил болуп турган чакта орус тилинин же жазуусунун жоголуп же унутулуп кетиш коркунучу дегеле жок. Өз тилибизди Кудай сактасын!


3. Буга чейин латын алфавитине өткөн Азербайжан, Түркмөнстан, Өзбекстандын да Орусияда биздикилерден кем эмес мигранты бар. Бирок Орусия алар менен кызматташууга мурдагыдай эле кызыкдар. Демек, тамгасын алмаштырып салды деп Орусия бизден кол үзүп кетет деп кооптонуунун кереги жок.

Кыргызстанга карата геосаясий кызыкчылыктар турганда, эч бир мамлекет кайсы бир ички ишибиз үчүн андай кызыкчылыктарынан оңой менен баш тарта албайт.


4. Көпчүлүк жаңылыктар дижитал (санарип) жолу менен ишке ашырыла турган азыркы технология заманында жазуу алмаштыруу чыгымы да 1920-жылдардагыдай кымбатка турбайт, анчалык убакыт да албайт. 1920-жылдарда жаңы түзүлгөн, жаңы эле жарандык согуштан чыккан Совет өлкөсүнүн түркүн түрлүү калкы арап жазмасынан латын жазмасына 3 жылда, кирил жазуусуна бир жылда эле толук өтүп кеткенин эске алсак, Кыргызстандын азыркы абалы жана технологиялык шартында латын алфавитине тез эле өтүп коюу мүмкүнчүлүгү алда канча жогору.

Албетте, чечкиндүү саясий эрк көргөзүлүп, өтүүгө чечим кылынса, ал жүрүм белгилүү баскычтарга айрылган ырааттуу мамлекеттик программа аркылуу тез эле ишке ашырылары шексиз.

Айтмакчы, мен “Айдың Келечек” Улутмандар клубунун мүчөлөрүнөн аталган суроолорго карата пикирлерин сурадым. Стамбулдан жарыш сөзгө чыккан Кыргызстан Достук жана Маданият Коомунун төрагасы Нурлан Абдикаимов латын арибине өтүү замандан талабы экенин, саясий эрк күчтүү болсо, көп деле тоскоолдук болбостугун айтып, “Инарипти” колдоно баштоону сунуштады.


Жапониядан Гүлүмкан Бектурова аттуу магистрант кызыбыз чет элде окугандарга орус тилинин да, кирил жазмасынын да анча пайдасы тийбегенин, латынга өтүштү жасалма себептерге шылтабастан тез арада жүзөгө ашыруу керектигин айтты.


Измир шаарынан Дастан Разаков аттуу докторант жигитибиз “Инарип” пикирин колдоо менен, чет элдеги кыргыз азчылыктарынын да жазуу бирдиги тышында калып кетпеси үчүн тиешелүү чаралар эске алынышы керектигин эскертти.


Латын алфавити, кыргызская латиница, кыргызский алфавит, kyrgyz alphabet, kırgız alfabe, латын, ариби, арип, алиппе, латын графика, кыргыз тамга, кыргызский язык, alippe, latin, latyn, latın, aribi, qyrgyz, qyrğyz, qırğız, қырғыз, qьrƣьz, قىرعىز, قيرغيز, qyrgyz.com
Тарыхчы Абдрасул Исаков. Түркия. 11.5.2012.

“Айдың Келечек” Улутмандар клубунун демилгечиси, тарых илимдеринин доктору Абдрасул Исаков күзүндө кыргыз тилинин көрөңгөсүн байытуу максатында англис, түрк, орус, жапон тилдеринен чыгармалар которулуп чыгарыла турган китепти сыноо иретинде латын-кирил ариптери менен чыгарып көрүүнү пландагандарын билдирди.

Ошентип, келечектин ээси – айдың жаштарыбыз да замандын талабы болгон латын арибине өтүү керектиги жаатында бир пикирде экендиктерин айгинелешти.

Коомчулугубузда айтылып келген карама-каршылыктарга карабастан, мен 1993-жылдан бери карай бул жаатта жазылган макалаларымды, ар кандай форумдарда жасаган илимий докладдарымда айткан пикирлеримди, латын жазуусуна өткөн боордош элдердин тажырыйбаларын да жыйынтыктап, бир кыргыз латын алфавити долбоорун түзүп чыккан элем.

Аны 2019-жылдын сентябрь айында Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университетинде Кыргызстандын илим, маданият, саясат өкүлдөрү, жергиликтүү жана эл аралык медиа курулуштарынын кеңири катышуусу менен таанытып келгем. Түрк дүйнөсүнүн, анын ичинде кыргыздардын латын жазуусу тарыхы, бүтүн деталдары менен камтылган «Кыргыз латын алфавити (Инарип)» аттуу чакан китеп да жарыялаган элем, ал китеп да келгендерге таратылган.


Алфавит долбоорун убактылуу “Инарип” деп аташымдын себебин түшүндүрө кетейин: Орусиядагы татар туугандарыбыздын 1999–жылдан тарта 5 жыл бою абдан жигердүү колдонуп, бирок 2004-жылы Орусия Федерациясынын Конституциялык Соту тарабынан токтотулуп салынган татарча латын алфавитин “Иналип” атап алып, азыр дүйнөнүн чар тарабында интернетте дагы эле колдонуп жатышкан чечкиндүүлүгүнөн таасирленип, мен да “алип”(


Алфавит түзүү жана аны элге таанытуудагы максатым – болочок кыргыз латын алфавитинин бир долбоорун жайчылыкта, кеңири чөйрөдө талкуулап, сыноодон өткөрүп, учурдун талабы болуп турган бул зарылчылыкка коомчулуктун көңүлүн атайлап буруп, ой калчоого чакыруу болчу.



Журналист Мээрим Сайдилкан "Фейсбуктагы" баракчасында 2019-жылы 10-сентябрда Жусуп Баласагын атындагы КУУнун жыйын залында түрколог доктор, профессор, "Даңк" медалынын ээси Гүлзура Жумакунованын кыргыз латын алфавитинин жаңы ("Инарип") долбоору тууралуу илимий талкуу өткөнүн шардана кылды.

Инарип” долбоору 2019-жылдын күз айларында өлкө ичинде да, чет элде да кыйла резонанс жаратты, ал түгүл Кыргыз парламентинде да атайын маселе козголду. Өзүм да КТРК, Марал-ФМ сыяктуу каналдарда конок болуп, түз эфирде эл менен пикир алышуу, кеңири түшүндүрмө берүү мүмкүнчүлүгүнө ээ болдум.

Андан берки бир жарым жыл ичинде түрк мамлекеттеринде да, Кыргызстандын илимий чөйрөсүндө да латын алфавити жаатында кыйла жылыштар болду.

Өзбекстан 1993-жылдан бери колдонуп келген алфавитин жаңыртып, Казакстан да 4-жолу жаңы алфавит долбоорун жарыялап, экөө тең мурунку диграфтардан (ch-ч, sh-ш, ng-ң) баш тартып, жалпы түрк алфавиттерине кыйла жакындаган долбоорлор даярдашканы бизди сүйүндүрдү.


Бул арада ар башка өлкөлөрдөн адистер менен да пикир алыштык. Бир канча жолу илимий жыйындарда бул темада докладдар жасап, талкуудан өткөрдүм. Жолдошум, тилчи адис жана ишкер Разак Сайдилканов, тарыхчылар Тынчтыкбек Чоротегин, Абдрасул Исаков баштаган билимдүү жаштар тобунун пикирлеринен, былтыртан бери социалдык тармактардагы кызуу талкуулардан жаралган ойлоруму жыйынтыктап, алфавиттин жаңы түзүмү боюнча жаңы бир тыянакка келдим.


Мен бул маселе жалгыз эле гуманитар билими барлардын көйгөйү деген пикирге катылбас элем. Өлкөнүн, элдин тагдырына тийиштүү эч бир маселе жеке эле бир катмарды түйшүккө салбастыгы маалым. Түркияда жашаган Бахтияр Шаршеев аттуу бир архитектор жигитибиз да бул тармакта өзүнүн атаандаш варианттарын байма бай сунуштап келет.

Жакында эле ал да Азаттыкта өз долбоору боюнча маалымат бергенин көрдүм. Мага убагында долбоорлорубузда мунасага барып, бирдиктүү кыргыз алфавитин түзөлү деген сунушун да жасаган болчу. Мисалы, мен анын “тарыхый мурастуулук” тууралуу принцибине таянып, 1929-жылкы латын алфавитиндегидей й тыбышын [Jj] тамгасы менен берсекпи деген пикирин жактырдым, азыркы долбоорго ошондой киргиздим.


Латын алфавити, кыргызская латиница, кыргызский алфавит, kyrgyz alphabet, kırgız alfabe, латын, ариби, арип, алиппе, латын графика, кыргыз тамга, кыргызский язык, alippe, latin, latyn, latın, aribi, qyrgyz, qyrğyz, qırğız, қырғыз, qьrƣьz, قىرعىز, قيرغيز, qyrgyz.com
Блогер Бахтияр Шаршеев. 05.2.2021.

Экөөбүздүн вариантыбыз кыйла жакын, бирин-экин тамгада гана айырмачылыктар бар. Буюрса, жакында Кыргызстандагы, чет өлкөдөгү бардык демилгечи адистер бирдиктүү бир алфавит вариантына токтолуп, коомчулуктун назарына тартуулап калышыбыз ажеп эмес.


Биз азыр сунуштап жаткан “Инарип” 2021-жылдын 3-мартына карата мына ушундай шекилге келди.


Латын алфавити, кыргызская латиница, кыргызский алфавит, kyrgyz alphabet, kırgız alfabe, латын, ариби, арип, алиппе, латын графика, кыргыз тамга, кыргызский язык, alippe, latin, latyn, latın, aribi, qyrgyz, qyrğyz, qırğız, қырғыз, qьrƣьz, قىرعىز, قيرغيز, qyrgyz.com

Анкара университетинин профессору Гүлзура Жумакунова сунуштаган “Инарип” аттуу жаңы кыргыз латын алфавитинин жадыбалы. 2021-жылдын 3-марты.


«Инарип» сыяктуу заманбап алфавитти кайра түзүп чыгууда жана анын ар бир тамгасын тандап алууда эң башкы принцип – кыргыз адабий тилинин нукура тыбыштарын толук чагылдыра ала турган, окуганга, жазганга оңой улуттук мүнөзү менен дүйнөлүк прогресске түздөн түз үн кошо ала турган эл аралык мүнөзүнүн бирдей эске алынышы болду.


Улуттук мүнөзүнүн толук чагылдырылышы үчүн тилибизди кирил алфавитинде орун алып кеткен мүчүлүштүктөрдөн арылтууга жана адабий тилдин бардык тыбыштарынын толук чагылдырылышына айрыкча көңүл бурулду.

“Инарипке” кыргыздын кирил алфавитине 1940-жылы кирбей калган артчыл, жарылма, каткалаң /қ/ тыбышы үчүн – [Qq], артчыл, сызылма, жумшак /ғ/ тыбышы үчүн – [Ğğ] тамгалары (Qırğız, qağaz, qomuz, toğuz) кошулду.


Бул тыбыштар кыргыз тилинин негизги улуттук өзгөчөлүктөрүнөн болуп, классификациялык мааниге ээ. Алардын алфавитке алынбай калышынын жеке тилдик эле эмес, коомдо социалдык жиктелүүгө (кыргыз-киргиз) да жол ача турганын кирил алфавитинин кесепеттеринен жана Түркиянын латын алфавитинин дээрлик 100 жылдык тарыхынын жыйынтыгынан ачык көрүүгө болот. (Түрк латын алфавитине бул тыбыш үчүн тамга алынбай калышы акыры ал тыбыштын түрк боордошторубуздун адабий тилинен жок болуп кетишине жол ачкан).