1269-2019: Talas qurultayının 750 jıldığı kimge şañduu maarake?

Jaqında Qazaqstandın Taraz şaarında aytıluu Talas qurultayının (1269-jıl) maarakesi el aralıq ilimiy jıyın arqıluu belgilendi. Mınday jıyın tarıhtı burmalabaş üçün ğana qızmat qılışı kerek. Tarıhçının bloğu.

Avtor: Tınçtıqbek Çorotegin

---

TarazMU'dağı 14-15-noyabrdağı ilimiy jıyındın körnögü.

Qoñşu Qazaqstan'dın Taraz şaarında (ilgeri al Jambıl, andan murda Oluya-Ata, andan da murda Yañı, Talas, Taraz atalğan) 14-15-noyabrda el aralıq deñgeelde Talas qurultayının 550 jıldıq maarakesi belgilengende, albette, qazaq kesipteşterge, El aralıq türk aqademiyası sıyaqtuu uyuşturuuçularğa ıraazı bolduq.

Çıñğız Han.

Demek, XIII qılımdağı Çıñğız-han jana anın urpaqtarı uyuşturğan moñğol çapqındarının maalındağı oquyalardı dele maarakege aylandırışsa, anda Qazaqstan'dağı ilim çöyrösündö ötö sabırduu, özgöçö toleranttuu qırdaal tüzülüp jatsa kerek.

Biroq bul maarakeni qazaq kesipteşteribiz emne üçün Altın Ordo'ğo ğana baylaştı boldu eken? Mında «folq historinin» qulağı qıltıyıp çığıp jatqan joqpu?

Çıñğız handın tun uulu Joçu (Juçi) Irtış darıyasının ortoñqu bölügünön Edil (Volga) darıyasının aymağına çeyin keñirsigen Qıpçaq talaanı (anı farsıça «Daşt-i Qıpçaq» deşçü) eelegen. Anın uulu Batu han bolso (1209 — 1255/1256) atası Joçu ölgön soñ, 1227-jıldan tartıp Moñğol döölötünün uşul tündük-batış qanatın biylep qaldı da, Altın Ordo mamleketin 1269-jıldağı Talas qurultayınan alda qança erte tüptööögö jetişti.

Qırğızstandıq professor Medetqan Şerimqulov bayandama jasoodo. TarazMU. 14-noyabr, 2019-jıl.

Sebebi Talas qurultayının negizgi utuşu Altın Ordo'nun biylik eelerine ğana emes, Teñir-Toonu jerdegen Qaydu handın qızıqçılığına da qızmat qılğan.

 

Bul köp uluttuu mamlekette moñğoldor qıpçaq, bulğar, başqır sıyaqtuu türk tildüü elderge tayanuuğa arğasız bolğon da, bara-bara qıpçaq tili alardın diplomatiyalıq qarım-qatnaşının qoşumça tiline aylana baştağan.

 

Baarı bir Joçu'nun bul urpağı da jalpı Moñğol mamleketinin uluu qaanının biyligin taanığan. 1235-jıldağı qurultaydın uruqsatı menen ğana Batu han Edil'den batışqa qaray jortuul jasooğo, azırqı Tüştük Orusiya menen Çığış Uqrainanı eelegen başqa batış qıpçaq aymaqtarına, Edil'degi Bolğar mamleketine, Çığış Evropa'nın ar qıl aymaqtarında bıtırandı jaşağan çığış slavän qnäzdıqtarına, andan soñ Polşa menen Majarstan'dın (Vengriya) çığış aymaqtarına jana al tügül Balqan jarım aralına çeyin süñgüp kirüügö mümkünçülük alğan.

Moñğol-tatarlar Vladimir şaarının aldında. V.Maksimov'dun sürötü.

Adabiyatta «Altın Ordo» dep atalğan moñğol ulusu oşentip tüptölö baştağan. Biroq Joçu'nun ulusunun çığış qanatın («sol qanattı») Batu'nun bir tuuğanı Orde-Içen başqarğandığın da qalıstıq menen aytuu abzel.

 

Batu jürgüzgön bul qubattuu jortuuldar anın öz ulusunun atınan emes, jalpı Moñğol mamleketinin atınan jüzögö aşırılğandığın da belgiley ketelik. Al ömürünün aqırına çeyin rasmiy türdö Çığış'tağı Uluu hanğa baş iygen Joçu ulusunun ökümdarı ğana bolğon.

 

1250-jıldardan tartıp Batu öz ordo şaarı qılıp «Batu Sarayı» dep atalğan jerdi tandağan (al şaardın alğaçqı qaldığı azırqı tapta Orusiya'nın Astrahan oblusuna qaraştuu Harabalı rayonundağı Selitrennıy qıştağının janındağı Qızıl-Jar (Красный Яр) qıştağında jayğaşqan dep joromoldonot).

Altın Ordo'ğo arnalğan körgözmödö. Simferopol'doğu muzey. Qırım. 26-yanvar, 2017-jıl.

Obolu «Saray» dep ğana atalğan bul jañı ordo jay ilgerki Qajı-Tarqan (azırqı Astrahan) şaarınan 130 çaqırımday tündügürööktö jayğaşqan. 1254-jılı sayaqatçı Rubruq da Edil (Etiliya) darıyasının boyunda Batu jañı şaar qurdurğanın eskergen.

 

Basa, azırqı toponimderge kelsek, Batunun ısımı Moñğoliyanın Ulan-Baatar şaarında ğana emes, Qazaqstandağı Nur-Sultan şaarında da köçögö berilgen. Moñğoldorduqu tüşünüktüü. Öz tarıhı.

 

Qazaq boordoştorduqu bolso bizdegi murdağı deputat ağabız Begiş Aamatov üstökkö-bostoq qooz süröttüü kitepterinde jarıyalap, «Çıñğız han qırğız bolçu» degendey dımaqqa oqşoşup ketip jatabı?

 

Joçunun urpaqtarı kiyinki qazaq handarının babaları bolup qalğandığı ıras. Biroq bul türktöşüp ketken moñğol sayasiy elitası jalpı qazaq qalqının çaqan ğana bölügün tüzgön. Joçunun mamleketinin sınıqtarı kiyin Evraziyanın abdan köp türk tildüü qalqtarına mamleket bolup qızmat qılışqan. Demek, azırqı bir ğana ulut şarttuu türdö «Altın Ordo» atalğan iri jana köp uluttuu mamlekettin jalğız murasqoru bolup qala albayt.

 

Emi Joçunun qıbırası Meñgü-Temir tuuraluu bir-eki ooz söz ayta keteli.

 

Batunun uulu Tuqandın uulu Meñgü-Temir (boljol menen 1282-jılı ölgön) alğaç Joçu ulusunun hanı bolğon (1266—1269), al emi 1269-jıldan kiyin ğana al Çığıştağı jalpı Moñğol mamleketinin uluu hanına baş iybegen alğaçqı egemen han bolup qalğan. «Uluu Ulus» dep da atalğan Joçunun ulusu oşol jıldan tartıp öz aldınça mamleket bolup qalat.

Tarıhçı jana jazuuçu Arslan Qapay uulu Taraz'dağı ilimiy jıyında. 14-noyabr, 2019-jıl.

Çığış Evropadağı bul qubattuu mamleketke «Altın Ordo» atalışı al ıdırağandan köptön kiyin ğana, 1566-jıldan tartıp berilgen.

 

Al emi han üçün tigilgen altın jiptüü boz üy – b.a. «altın ordo» – han toqtoğon ulam jañı jayğa, ulam başqa şaarğa je ılayıqtuu jana qoopsuz örgüü jayına köçürülüp turğanı tüşünüktüü. Bul altın boz üy tigilgen jer oşol mezgil üçün «ordoluu şaar», b.a. köçmöndördün sayasiy borbor şaarı qızmatın atqarğan.

 

Ene-Say Qırğız qağanatı Uluu qırğız qağanatına aylanaarında qırğız qağanı Orhondu jerdegen uyğur qağanına 840-jılı ultimatum jibergendegi sözdör qıtay jazma bulaqtarında çağıldırılıp qalğan. Oşol talapta da: «Men jaqında altındalğan ordoñdu eeleymin, anın janına arğımağımdı baylap, tuumdu sayamın», – dep aytılat.

 

Al emi 1307-jılı bolso Çağataydın urpaqtarı kelip, Qaydu mamleketine taandıq Talas öröönündö jana başqa Teñir-Too aymaqtarında oyrondotquç jortuul uyuşturğanda da, mındağı ökümdardın «altın ordosun» örttöp jiberişkenin XIV qılımdağı tarıhçı Vassaf jazıp qaltırğan

 

(Бернштам А.Н. Избранные труды по археологии и истории кыргызов и Кыргызстана. – Бишкек: Айбек, 1997. – Т. 1. – 560 с. – ISBN 9967-12-000-2. – Фонд «Сорос–Кыргызстан». – Б. 139).

 

Demek, «altın ordo» – bul Çıñğız han öküm jürgüzgön doorğo çeyin bir neçe qılım murda ele Içki Aziyadağı jana Şiberdegi köçmöndör sivilizasiyasının oçoqtorunda qoldonulup kelgen sayasiy termin. Bul termindi Joçunun ulusuna tieşesi joq türk aymaqtarında da kiyinçereek dele qoldono berişken.

 

Moñğoldor menen bir qatar türk elderi «batış» tüşünügün «aq» tüsü menen da çağıldırğandıqtan, Joçunun urpaqtarı biylegen bul ulustu «Aq Ordo» dep da ataşçu.

 

Emi Meñgü-Temirdin ısımına kelelik. Anın birinçi bölügü («meñgü») - «tübölüktüü» degen eski türk jana qırğız sözdörünön alınğan. Bul sözdün «tübölük» maanisi Orhon-Enesay runa sımal jazmalarındağı estelikterde ğana emes, qırğızdın azırqığa çeyin qoldonulğan «möñgü» sözündö (biyik too çoqularındağı tübölük jatqan kök muz) da saqtalğanın alatooluq tilçi jana onomast adister belgilep jürüşöt.

 

«Temir» sözü dele köönö qırğızdarda jana başqa türktördö «temir metallı» maanisinde murdatan, Çıñğız handın dooruna çeyin ele, keñiri qoldonulğan.

 

Maselen, XI qılımda (b.a. Meñgü-Temir» biylikke keleerden deerlik 200 jılday murda) ısıq-köldük zalqar türkoloğ oqumuştuu, sözdükçü, qartoğraf jana etnoğraf Mahmud Qaşğari Barsqani özünün «Divanu luğati t-türk» («Türk tilderinin söz jıynağı»; 1072––1077) degen emgeginde arab tildüü oqurmandarğa qırğızdar menen qıpçaqtardın ant qarmoo jörölgösün mındayça sıpattap jazat:

Mahmud Qaşğari Barsqani çiygen düynö qartasında Jerdin borboru qatarı Isıq-Köl aymağı körsötülgön. 1072-1077-jj.

«...Qırqız, yabaqu, qıfçaq jana başqa (türk elderi) qaysı bir kişige qasam içirgende je andan bir nersege antın-ubadasın alğanda, qılıçtı (qından) çığarışat da, aldına tuura qoyup: «Bu kök kirsün, qızıl çıqsun» deşet. Başqaça tuyuntqanda, ubada buzulup qalsa bul (qılıç) kök bolup kirsin, qızıl bolup çıqsın (qanğa boyolup çıqsın). Bul kelişimden qaytsañ, temir senden öç alsın degeni. Sebebi alar temirdi ötö azdekteşet».

 

Albette, türk elderindegi bul antroponimdi moñğol handarı da öz uuldarına at qoyuuda keñiri qoldonuşqan. Çıñğız handın alğaçqı ısımı Temuçin (Temujin) da çığış türktördün «Temirçi» sözünön alınğan degen joromol bar.

 

Uşundan ulam ele türk elderinin ayrım «folk historige» berilgen qalemgerleri «Altın Ordonun negizdööçülörü moñğol tildüü emes, türk tildüülör bolçu» dep jalğan maalımattı tañuulaşat.

 

Bizde qırğızdarda Alıqul Osmonov Şota Rustavelinin dastanın mıqtı qotorğon soñ, 1940-jıldardan tartıp Avtandil, Tariel, Nestan-Darajan sıyaqtuu ısımdar jaynap ketpedibi. Al emi Indira Ğandi menen Benazir Bhutto Qırğızstanğa iş sapar menen kelgen soñ, Indira, Benazir degen qız attarı qoyula baştadı.

 

Emi qırğızdardın Avtandil, Tariel, Nestan-Darajan sıyaqtuu ısımı barların büt «ğruzinsiñer» dep, al emi Indiralardı «indiyalıq», Benazirlerdi «pakistandıq ekensiñer» dep jeriy albaybız da?!.

TarazMU'dağı ilimiy jıyında. 14-noyabr, 2019-jıl.

Joçunun Uluu ulusunda biylik qılğandar jana alardın askeri menen çığıştan jurt qotorğondor (arasında ayrım qırğız toptoru) aqırındap bulğar, qıpçaq, başqır, çuvaş sıyaqtuu türk qalqtarının babalarının arasında juuruluşup, bul ulut aralıq juuruluşuudan noğoylor, Qrım menen Tündük Qavqazdağı qalqtar, Orol-Edildegi, Ğağauzstandağı j.b. türk tildüü qalqtar kelip çıqtı.

 

Qıpçaq talaasının çordonunda, Edil aymağında bayırlağandardın içinen Qıpçaq talaasının çığışına jana tüştük-çığışına jılğan köçmön uruular qazaqtarğa, qaraqalpaqtarğa jana köçmön özbekterge negizgi qomponent bolğon. Alarğa başqa jergiliktüü qarluq, qıpçaq, qırğız, ferganalıq türk, türktöşkön irandıq, türktöşkön arab, türktöşkön moñğol jana qoş tildüü sart sıyaqtuu başqa da uluttardın öküldörü juuruluşqandığı şeksiz.

 

Oşonduqtan, basa belgilesek, Joçu ulusunun tarıhı jalpı türk tarıhın eç çağıldırbastığı tüşünüktüü. XI qılımdan tartıp Kiçi Aziyağa jana Jaqınqı Çığışqa ağılğan oğuz türktörü (arasında seljuqtar, osmon türktörü j.b.) Çıñğız handın urpaqtarı biylegen mamleketterge eç baş iybegen mamleketterdi negizdeşken (ayrım uçurlarda ğana alardın bir qatar çölkömdörü ubaqtıluu taloonğo alınğan kezder bolğonu dele anıq).

 

Al emi Borbor Aziyanın Qıpçaq talaadan tüştügüröök aymaqtarında 1269-jıldağı Talas qurultayınan kiyin Qaydu handın (boljol menen 1236-jılı tuulğan; 1269–1301-jj. biylikte turğan) iri mamleketi tüptöldü. Al mamleket Joçunun ulusu tügül, Moñğoliyanın çığışın jana Tündük Qıtaydı biylep qalğan uluu qaanğa da baş iybey qaldı.

Qırğız ilimpozu Murat Sadırov TarazMU'dağı jıyında. 14-noyabr, 2019-jıl.

Demek, Çıñğız handan kiyin uluu qaan bolğon Ügödöydün (1229-1241-jj. uluu qaan qatarı jalpı moñğolduq imperiyanı biylegen) neberesi Qaydunun mamleketin Altın Ordonun bir bölügü qatarı qarooğo eç mümkün emes.

 

Çıñğız handın ayrım urpaqtarı Talas öröönündö 8 kündöy jıyın qurup, eldik sporttuq oyundar jana başqa madaniy şaan-şököttör uyuşturğan.

 

Köçmöndör üçün mınday qurultayğa jana bir aptadan aşuun ötkön oyun-zooqqo ılayıqtuu jay taloonğo alınıp, şaar qatarı qayra baş kötörö albay jatqan Taraz şaarında emes (eski Tarazdın atırabında «Jañı» / «Yanı» dep atalğan şaar turğan, biroq, arheoloğdordun aytımında, anın qaysı jerde jayğaşqandığın taq kese aytuu ertelik qılat), azırqı Qırğızstandın aymağındağı Talas darıyasının keñirsigen jana mal üçün otu mol, suusu jana jayıtı kenen joğorqu öröönündö tabılğandığı çındıqqa jaqın ğo dep oyloybuz.

 

(Demek, köçmöndördün qurultayı Jañı Talas şaarında je başqa şaarda emes, Talas suusuna jaqın açıq örööndö ötkörülgön dep joromoldoybuz. Azil qılıp aytsaq, al kezde miñdegen çaqırımdı atçan kezip kelip jetken köçmöndördün töböldörü üçün azırqıday elektr ağımına, teatrlarğa, Internet baylanışına, telegrafqa, beş jıldız meymanqanağa j.b. şaardıq infratüzüm jağdaylarına tañsıqtıq eç bolğon emes da).

Talas qurultayının elesi «Manas» eposundağı Qarqıradağı Kökötöy handın aşın bergendegidey ele bolğon. Ayırması - Talastağı 1269-jıldağı bul qurultay qırğızdardın je başqa türk elderinin talamında bolğon emes (biz qurultaydın oşol doordoğu maqsatın aytıp jatabız. Al kezde «qazaq», «özbek» degen etnonim da joq ele).

 

Moñğol töböldörünün bul qurultayının müdöösü Çıñğız handın urpaqtarının iç ara ordo küröşün jürgüzüp çaalıqqan jana iç ara bıtırağan ulustarının ayrım jikçil bölüktörünün sayasiy ıntımağına jetişüü ğana bolğon.

 

Demek, bul qurultaydın maarakesin Altın Ordonun negizdelişinin 750 jıldığı qatarı belgilöönün özü tañ qalıçtuu.

 

Joçu ulusu (Uluu ulus) bul 1269-jılğa çeyin ele Çığış Evropanı eelep, Borborduq Evropağa çeyin bülük salıp, orus qnäzdarın köz qarandı qılıp, ulam birin qnäzdıqtan tüşürüp, aytor, mamleket qatarı deerlik tüptölüp qalğan bolçu. Iş jüzündö Joçunun uulu Berkenin biyliginin (1257-1266-jj. ulustu biylegen) tuşunda ele bul ulus (kiyinki adabiyattağı atalışı boyunça «Altın Ordo» mamleketi) iş jüzündö uluu qaandan köz qarandı emes bolup qalğan.

 

Emi «Altın Ordo» mamleketinin tarıhı 1269-jıldan baştalat dep çıqsaq, anın dañazaluu handarı Batu, Ulağçı, Berkenin jana 1266-jıldan baştap taqtıda oturğan Meñgü-Temirdin 1269-jılğa çeyinki mamleket başçı qatarı dañazaluu salımdarı «juulup» ketebi?

 

Egerde mınday joromoldu qarapayım qalemger çığarsa bir jön (azır dele «Balasağın şaarı Qazaqstandın tüştügündögü Aq-Töbö şaar çaldıbarında jayğaşqan» degen, biroq başqa qazaq arheoloğdoru eç tastıqtabağan joromoldu jazğan almatılıq avtor bar), a biroq El aralıq türk aqademiyası «Altın Ordoğo» 750 jıl boldu dep qoldop çıqqandığı bizge saal tüşünüksüz.

 

Bizdin oyubuzça, bul qurultaydın maarakesine azğırılbastan, Joçunun ulusunun bütündöy tarıhın moñğolduq başqa ulustardın tarıhına salıştırıp qalıs izildöö kerek.

 

Uluu türk qağanatı tüzülgön kezde dele anın batıştağı butağı tee Iran menen Vizantiyağa çeyinki aymaqta öz aldınça askerdik jortuuldardı jasap jana diplomatiyalıq-sooda qarım-qatnaştarın jürgüzüp kelgendigi maalım.

 

Evraziyanın iri aymağın eelegen köçmöndör döölötü qançalıq köp jerlerdi jana ayırmaluu sivilizasiya oçoqtorun qaratıp keñeygen sayın, oşonçoluq sözsüz türdö jiktelüü sayasatının qorqunuçuna keptelip turğan.

 

1269-jıldağı Talas qurultayının jemişin tüzdön-tüz tatığan handardın biri – bul Ügödöydün urpağı Qaydu ekenin, andan tışqarı Çağataydın urpaqtarı da qıyla mömögö ee bolğonun bizdin oqurmandar tarıhtan jaqşı bilişet.

 

Qırğızdar, bir çeti, Qaydunun mamleketin, ekinçi çeti, özün jalpı moñğoldun uluu qaanı sanağan çığıştağı Qubulaydın (Hubilay) mamleketin bayırlap, eki döönün ortosunda qalışqan. Qubulay ayrım qırğızdardı Qaraqorumğa, ança-mınçasın andan da çığıştağı tarıhıy Mançjuriyağa çeyin küçtöp köçürgön, qırğızdardın bir qatarı Qubulayğa qarşı açıq küröşüp, Qaydunu qoldop çığışqan.

 

Emi oşondo da moñğol uluu qaanı Çınğız handın çöbörösü, anın uulu Ügödöydün neberesi Qaydunun öz aldınça mamleketi tüptöldü, anın 750 jıldığın jaqşılap ötkörölük dep demilge qılsaq anda öz eldik tarıhıbız qayaqta qalat?

 

Mınday maarakelerden ulam arğasızdan oyğo başqa da nerseler tüşöt eken.

 

Tarıhqa qılçayıp, işi qılıp maarake oquyasın izdey bersek, anda 1206-jılı qırğızdardın bir bölügünün Çıñğız hanğa bağınğandığının, je 1218-jılı Çıñğız hanğa qarşı kötörülüş çığarğanda, Joçu tarabınan basılışının, ayrım Junğar handarının qarğaşaluu jortuuldarının jana uşul sıyaqtuu oquyalardın maarakelerin dele belgiley berse bolobu?

 

Qırğızdar moñğoldordun köçmön döölötünün qol astında qalğanğa çeyin özdörünün bayırqı tarıhı, bayırqı jana orto qılımdardağı mamlekettüülügü (anın içinde dañazaluu Qırğız qağanatı), oşondoy ele Orhon-Enesay jazması dep şarttuu atalğan runa sımal jazmanın nağız qırğız variantı bar köönö ulut bolup sanalat. Qıtaylıq professor Yu Tayşandın eñ soñqu maalımatına qarağanda, qırğız eli öz aldınça ölkösü bar el qatarı köönö hanzu jazma bulaqtarında b.z.ç. X qılımda (mından 3 miñ jıl erte) eskerilet eken.

 

Moñğoldordun bayırqı babaları köçmön dunhu mamleketin tüzgön, bizdin babalarıbız alarğa köz qarandı emes mamlekettüülügün ulantışqan.

 

1269-jılı bolso, joğoruda uçqay aytılğanday, qırğızdar biri-biri menen jalğaşqan eki iri tarıhıy aymaqta çaçılıp bayırlap turğan. Bir bölügü IX qılımdın ortosunan tartıp qayradan Teñir-Toonun ar qıl çölkömdörün jerdep qalsa, ekinçi bölügü Uluu Altayda (b.a. Altay jana Sayan tooloru, Enesay, Irtış jana Qatın darıyası sıyaqtuu iri darıyalar orun alğan aymaqtarda), Tündük Moñğoliyada çaçırap qalğan. Ayrım qırğız toptoru Qıtayda Yuan sulalesin tüzgön çığış moñğoldordun biylikteri tarabınan 1290-jıldarı tarıhıy Mançjuriyağa çeyin küçtöp köçürülgön. Ayrım qırğız toptoru XIII qılımdın alğaçqı jarımında moñğol askerleri menen qoşo Edil darıyasına, Orol tooloruna çeyin ketken.

 

Qırğız tarıhı üçün, demek, 1269-jıldağı Talas qurultayı Borbor Aziyadağı türk mamleketterinin jerlerin basıp alğan basqınçılardın kezektegi keñeşmesi bolup sanalat.

Qanaat han Ibıke uulunun Vernıy (Almatı) abağında 16-fevralda 1917-jılı ölgöndügü tuuraluu padışalıq arhivdegi doqument.

Qırğızdar kiyinçereek da özdörünö han şaylağanda «boloçoq han Çıñğız handın teginen bolsun» dep eç qaçan moñğoldordon ökül izdeşçü emes. Antkeni «Manas» eposu sıyaqtuu köönörgüs, muundan muunğa ötkön çığarmalarda qamtılğan uluttuq madaniy asıl-narqtar jana uluttuq genofondğo taandıq sanjıralıq, folqlorduq jana başqa maalımattar qırğızda ezelteden öz egemen mamleketi, öz handarı bolğon degen tarıhıy estutumduq tüşünüktü saqtap kelişken.

 

Dal uşunday estutum Barsbek, Muhammed Qırğız, Ormon han, Qanaat han, Möküş han, Rahmanqul han, Butto han sıyaqtuu insandardı ilgirtpesten uluttuq mamleket başçı qatarı taanuuğa türtüp turğan.

 

Albette, köp uluttuu qırdaalda jaşağan qırğızdardın jayı başqa. Maselen, Nüzüp miñbaşı Qoqon handığındağı ordo işterin toluq közömölgö alış üçün köçmön özbektin Miñ uruusunun ökülü Şeralını (çağatay adabiyatındağı ısımı Şir-Ali) taqtığa oturğuzat emespi. Moldo Isaq Asan uulu da «Polot han» degen jalğan ısımdı qoldonot emespi!

 

Biroq qırğızdar jış jaşağan aymaqtarda han şaylaş üçün insandın tatıqtuuluğu birinçi orunda bolğon. Enesinin tegine da qaraşçu emes. Salbar delgen ayaldan törölgöndör dubanğa atıqqan bek, biy bolğon uçurlar köp. Manastın qanışası Buqar hanının qızı dep, anın uulu Semeteydi biylikke jolotpoy qoyboston, uluttun hanı qatarı ağa baş iyişken.

Talas öröönündögü köçmöndör oyundarı maalında. Qırğızstan. 20.09.2019.

Albette, 1269-jıldağı Talas qurultayının tarıhın jalpı Evraziyalıq tarıhıbızdağı oquya qatarı rasmiy maarakesi joq dele qalıs çağıldıruunu ar bir ölködö ulantışıbız abzel. Bul qurultaydın ötkörülgön ordu çındap Talas suusunun joğorqu öröönündö jayğaşqandığı je başqa jağında bolğonduğu tuuraluu maselege çekit qoyuş üçün ulam jañı arheologiyalıq iliktöö jürgüzüüdö, albette, arheoloğdorubuz el aralıq qızmattaştıqqa tayana alışat dep oyloym.

 

P.S.

 

Al emi Evraziya'dağı türkoloğdordun, qırğız taanuuçulardın jana tarıhçılardın bıyılqı maanilüü maarakelik jıyındarına kelsek, alardın biri 28-noyabrda Qırğız Respublikası'nın Uluttuq ilimder aqademiyasında ötkörülüüdö. Al - orusiyalıq zalqar çığış taanuuçu, Sanqt-Peterburğ ilimder aqademiyasının aqademigi (1913) Vasiliy Vladimiroviç Bartold'dun (Wilhelm Barthold; 3(15).11.1869, Sankt-Peterburg — 19.8.1930, Leningrad) 150 jıldıq maarakesine arnalğan el aralıq ilimiy jıyın.

---

Maqalanın tüpnusqası: 1269-2019: Талас курултайынын 750 жылдыгы кимге шаңдуу маараке?