Поиск
Taalaybek Abdiev: Biškek šaarının atı čın ele biškek menen baylanyštuubu?
- 19 нояб. 2019 г.
- 5 мин. чтения
Обновлено: 25 июл.
Bıltır 2018-jılı Biškek šaarının 140 jıldığı belgilendi, antkeni 1878-jılı 29-aprelde Toqmoq uezdinin mekemeleri Toqmoq'ton Pišpek'ke köčürülgöndügünö baylanıštuu ağa šaar statusu berilgen eken. Ušuğa tayanuu menen Sovet mezgilinde 1978-jılı Pišpek-Frunze šaarının 100 jıldığı belgilenip, šaarıbız Emgek Qızıl Tuu ordeni menen sıylanğan.
Avtor: Olcobay Šakir
Šaardın andan murunqu tarıhına serep salsaq, 1825-jılı Qoqon handığı bul jerge Pišpek čebin qurğan jana anı 1862-jılı noyabrda orus askerleri basıp alıp, čep talqalanıp joq bolğon. Köp ötpöy ele anın orduna bazar payda bolup, al 1868-jılı Pišpek qıštağına aylanğan.
Andan murun bul jerde emne bolğon? Bul boyunča Aleksandr Tuzov 2009-jılı 6-fevralda «Večerniy Biškek» gezitinde jarıyalanğan «Украденное прошлое» degen maqalasında kenen tarıhıy maalımattardı bergen. Anın maalımatı boyunča 629-645-jıldarı Orto jana Borborduq Aziyanı, Indiyanı qıdırıp čıqqan buddist monah Süan Szan Suyab šaarının (azırqı Toqmoq šaarının janındağı Aq-Bešim ayılı) kün batıš jağında ondoğon šaarlar bar ekenin jazğan. Al emi orto qılımdardağı arab tarıhčıları jazıp ketken Čüy öröönündögü Jul šaarı, arheologdordun oyu boyunča, azırqı Čığıš avtovoqzalının janında (Кузнечная крепость) bolğon.
Biškek’tin eň birinči meri İlya Fedorovič Terentyev’tin üyü
Mından tıšqarı, ošol ele arab tarıhčıları Biškek'tin tüštük-čığıš jağındağı Qara-Jığač'ta tarsalardın (nestorian hristiandardın) Tarsakent degen šaarı bolğonun jazıp ketišken. Žurnalist ušunday bir top jüyölüü dalilderdi keltirgen soň orunduu suroonu qoyğon: Šaarıbızdın ušunday bay tarıhı tursa, emne üčün biz anı kečeegi ele 1878-jıl menen čektep jatabız? Al belgilüü arheoloğ, professor V.Goräčevanın pikirine tayanuu menen Biškek šaarının 1500 jıldıq tarıhı bar ekenin jana bul qurulay ele söz emes ekenin, buğa dalil bolo ala turğan arheologiyalıq materialdar bar ekenin jazğan. Žurnalisttin bul pikirine toluq qošuluu menen biz bul čaqan maqalabızda Biškek šaarının atı jönündö oyubuzdu aytqıbız kelet.
Pišpek-Frunze-Biškek šaar atının emneden ulam kelip čıqqandığı, tarıhčı D.Saparaliev belgilegendey, šaarıbız šaar statusun alğandan beri ele talaš bolup kelatat. Al özünün «Бишкек – счастливая гора» degen maqalasında šaardın baštapqı atı Biškek ekenin tarıhıy dalilderge tayanuu menen dalildegen jana anın etimologiyası boyunča aytılğan oy-pikirlerge keňiri toqtolğon. Anın baarın qaytalap oturuunun keregi joq bolğonduqtan, joğorudağı maqalağa tayanuu menen uruntuu učurların ğana ayta keteli.
Adatta, borbordun atın jönököy ele qımız bıšqan buyum – biškek menen baylanıštırıšat. Biroq mınday etimologiyanı «бишкек – это мутовка, с помощью которой взбалтывают кумыс» dep tamašalağan čet eldikter mınday tursun, qırğızdar özdörü da köp jaqtıra berišpeyt. Misalı, D.Saparaliev belgilegendey, belgilüü adabiyatčı Šaršenbek Ümötaliev buğa 1970-jıldarı ele qaršı čıqqan eken.
Belgilüü toponimist E.M.Murzaevdin maalımatı boyunča 1963-jılı E.Qoyčubaev degen kiši «Pišpek» toponimi «piš» (beš) jana «pek» (biyik) degen eki sözdön turarın, ošentip, «beš čoqu» je «beš too» degen maanini bildirerin aytıptır. Biroq bul bojomoldu adister qoldošpoptur.
Geoğraf S.Umurzaqov «Pišpek» degen toponim iran-soğdu tilderindegi sözdördün ayqašınan turat, «toonun etegi» degen maanini bildiret dep bojomoldoyt. Dağı bir geoğraf T.Ešenqulov professor S.Sıdıqovdun pikirin ortoğo salıp, šaardın atı oyrot tilindegi bištek «jalğız too» degen sözgö barıp taqaların aytat. Biroq bul pikirler da adisterdin qoldoosuna ee bolo alğan joq.
Soldon oňğo Biškek’tin birinči meri — İlya Fedorovič Terentyev
S.Attoqurov, E.Borbiev sıyaqtuu ayrım izildööčülör Biškek šaarının atı qadimki ele «beš» jana «bek» degen qırğız sözdörünön kelip čıqqandığın aytıšat.
Biškek šaarının atı XVIII qılımda ušul jerde jašap ötkön ataqtuu baatır Biškekten qalğan degen aňız da aytqan oozğo jarašqanı menen tarıhıy dalildin joqtuğunan ulam išenim tuudura berbeyt.
Al emi professor D.Saparalievdin oyu boyunča, Biškek’tin atı pers tilindegi piš «aldı, aldıňqı bölük» jana quh «too» degen sözdördün ayqašınan turup, «quttuu too» degen maanini bildiret. Oqumuštuu bul jerde jašağan bayırqı elder azırqı Baytik toosuna barıp, ar türdüü ırım-jırımdardı atqarıp, mayramdardı ötkörgöndüktön, bul toonu ıyıq dep eseptešip, «Pišquh» «baqtıluu, quttuu too» dep atašsa kerek dep bojomoldoyt.
Biroq bul pikir da tildik jağınan aqsayt. Birinčiden, eger bul toponimdin quramında quh «too» degen pers sözü čın ele bar bolso, anda al «kek» emes, Alayquu (< Alay+quh) degen toponimdegidey «quu» bolup özgörüp, «Bišquu» bolup qalıš kerek ele. Ekinčiden, «baqtıluu» degen maani, avtor özü belgilegendey, piš degen sözgö emes, anın tuundusu bolğon pišani «bešene» degen sözgö taandıq. Anday bolğondo, «baqtıluu too» degen maanini tuyunduruš üčün «pišquh» emes, «pišani quh» dep aytıš kerek bolot. Bul bolso, körünüp turğanday, Biškek degenge degele qoošpoyt.
Körünüp turğanday, joğorudağı bojomoldor ınanımduu emes, antkeni tarıhıy, tildik, etnoğrafiyalıq dalilder az je joqqo ese. Ušundan ulam borbor šaarıbızdın atı muruntan aytılıp kelgendey, čın ele qımız bıšqan biškek menen baylanıštuu bolup jürbösün degen oy tuulat.
Tildik öňüttön qaray turğan bolsoq, bıš degen etiš türk tilderinin deerlik bardığınan kezdešüüčü bayırqı sözdördün qatarına kiret. Al ošol bayırqı mezgilderde ele azırqıday maanilerde qoldonulğan: 1. вариться, свариться; 2. зреть, поспевать (о растениях); 3. доводить до готовности эр кымыз бышты мужчина [встряхиванием] довел кумыс до готовности (Древнетюркский словарь 1969). Bul etiške etišten atooč jasooču – ğaq müčösünün jalğanıšı menen bıš+ğaq > biškek sözü payda bolğon. Demek, bul quraldın da ilgerten qoldonulup kelatqandığı talaš tuudurbayt. Biroq bul quraldın atı qaydan jürüp šaardın atı menen baylanıšıp qalğan?
Tarıhqa serep salsaq, ötkön qılımdın ekinči jarımında Qırğızstan Rossiya’nın qaramağına kirgenden kiyin jergiliktüü administrasiyada ištegen orus ulutunun öküldörü Pišpek (azırqı Biškek) šaarının janınan (azırqı Qara-Jığač, Kök-Jar taraptan) nestorian hristiandardın körüstönün tabıšqan. Anda krest čegilgen taštar abdan köp bolğon. Jergiliktüü el bul jerdi muruntan ištetip jürgöndüktön, kresttüü taštardı čoğultup qoyušqan. Körüstön uzunu 120, tuurası 60 sarjan ayanttı eelep turğan. N.Pantusov jana A.Fetisov mındağı 80den ašuun mürzönü qazıšıp, 611 taštı qattašqan. Alardın esebi boyunča, bul jerge 3 miňden ašuun nestorian kömülgön.
Mınday krest čegilgen taštar murun mından da köp bolğonu šeksiz, antkeni joğoruda aytılğanday, Biškek’tin Qara-Jığač tarabında XII-XIV qılımdarda nestorian hristiandardın Tarsakent degen šaarı bolğon. Tarıhtan belgilüü bolğondoy, türk-monğol elderi hristian dinin qabıl alğan elderdi tarsa dep atašqan jana alardın ortosunda eč qanday dele diniy qastašuu bolğon emes. Al tursun, «Manas» eposunda alar qırğızdarğa tilekteš el qatarı süröttölgön učurlar da joq emes:
Dünüyö jüzü buzulğan,
Suuday aqtı qızıl qan.
Qırğız, tarsa qıyla el
Qızıl qan ağıp, boldu sel (Qurama variant, 1. 157).
Talaadağı nestorian krestteri čegilgen mınday köp sandağan taštar jergiliktüü eldin köňülün burbay qoyğon emes. Belgilüü bolğondoy, türk tilderinde, anın ičinde qırğız tilinde krestti tuyundurğan töl söz azırqığa čeyin ele joq. Biz bul üčün orus tilinen kirgen krest degen sözdü qoldonsoq, Türkiya türktörü pers tilinen özdöštürülgön «hač» degen sözdü paydalanıšat. Ušundan ulam bul jerde jašağan bayırqı babalarıbız taštağı krestterdi kündölük turmušta qoldonğon buyumu qımız bıšqan biškektin bašına oqšošturuu menen adegende taštardı Biškek-Taš dep atašsa kerek. Kiyinčereek bul at qısqarıp, Biškek degen jerdin atına aylanıp ketse kerek dep bojomoldooğo bolot. Isıq-Köldögü azırqı Tamğa ayılının atı da murun tašqa čegilgen tamğadan ulam Tamğa-Taš dep atalıp jürüp, kiyinčereek Tamğa bolup qısqarıp qalğanı da buğa dalil bolo alat.
Tašqa baylanıštuu jer attarı Qırğızstan’dın bašqa aymaqtarı sıyaqtuu ele Čüy’dö da kezdešet. Buğa dalil qatarı alısqa barbay ele Biškek šaarının čığıšındağı Isıq-Ata rayonuna qaraštuu Sın-Taš ayılının atın keltirsek bolot. Bul ayıldın atı da murun ošol jerden köp kezdešken balbal taštardan ulam qoyulğandığı aytılıp jüröt.
Albette, bul attın qačan qoyulğandığın taq ayta albaybız, biroq Qoqon handığı bul jerge čep salğandan qanča qılım murun ele bul jerdin Biškek dep atalıp jürgöndügü šeksiz. Buğa D.Saparaliev keltirgen tarıhıy maalımattar da dalil bolo alat.
Joğoruda aytılğandardın negizinde bizdin borbor šaarıbızdın tarıhı 140 jıl menen ele čektelbeyt, anın keminde 1500 jıldıq tarıhı bar dep aytuuğa bolot. Mından tıšqarı, soňqu tarıhıy, arheologiyalıq izildöölör türk elderi, anın ičinde qırğız eli jalaň ele köčmön turmuš menen kün kečirbegenin, alardın quramına kirgen ayrım elder qadimkidey oturuqtašıp, dıyqančılıq qılıp, qol önörčülük menen alektenip kelgenin dalildöödö. Biz jalğız ele bayırqı Eniseydegi qırğız qağanatının emes, bul jerde qılımdar boyu jašap kelgen qarluq, čigil, yağma sıyaqtuu türk elderinin da murasqoru ekenibizdi esten čığarbašıbız kerek.
Taalaybek Abdiev, Qırğız-Türk «Manas» universitetinin dosenti
Maqalanın tüpnusqası: ТААЛАЙБЕК АБДИЕВ: БИШКЕК ШААРЫНЫН АТЫ ЧЫН ЭЛЕ БИШКЕК МЕНЕН БАЙЛАНЫШТУУБУ?
