Alğaçqı Qırğız Professoru. Qasım Tınıstanov Tuuraluu 8 Faktı.

Qırğız til iliminin tüptööçüsü, jazma adabiyatıbızdın negiz saluuçusu, aqın, dramaturğ, ağartuuçu, qoomduq işmer, reformator jana birinçi qırğız professoru Qasım Tınıstanov tuptuura 81 jıl murun jalğan jalaağa qabılıp, atuuğa ketken.

---

Avtor: Azat Aqaev

Qasım Tınıstanovdun öz mezgilinen qıyla aldığa ozğon, ulutu üçün çın jüröktön küygön, ilim menen körköm çığarmaçılıqta baa jetkis emgekterdi jasağan uluu insan ekendiginde talaş joq. Sputnik Qırğızstan agenttigi qırğız jazma adabiyatının jana til taanuu iliminin baştooçularının biri bolğon ilimpoz tuuraluu qızıqtuu faqtılardı sunuştayt.

Ilimge qızıqqan bala.

Qasım Tınıstanov 1901-jılı 10-sentäbrda Isıq-Köl oblusundağı Çırpıqtı ayılında dıyqandın üy-bülösündö jarıq düynögö kelgen. Ata-enesinin sosialdıq abalı tuuraluu taq maalımat joq. Qolunda kenedey baylığı joq kedey degender da, mal-janı bar tektüü jerdin tuqumu degender da kezdeşet. Qanday bolğon kündö da atası Tınıstan arab tamğasında ança-mınça oqup, qat-sabatı joyulğan adam bolğonu çın. Al uulunun oquuğa bolğon dilgirligin bayqap, jaşı segizge jetkende ayıldağı moldodon bilim aluuğa jönötöt. Diniy mektepte üç jıl arabça tamğa taanığan soñ Qasım Sazanovqa ayılında baştalğıç mektepte oqup baştayt. Jaş kezinen ele ilim-bilimge, adabiyatqa qatuu qızıqqan Tınıstanov daroo ele oquuçulardın aldıñqısı bolup çığa kelet. Tilçini oquuçuluq kezinen beri jaqşı bilgen oqumuştuu Quseyin Qarasaev "jaştayınan ele başqalardan ayırmalanıp turğan talanttuu insan ele" dep eskergen jayı bar. Biroq boloçoqtoğu ilimpoz üçün ayıl jergesindegi jönököy mektepter bergen bilim jetişsiz ele. Mından ulam 1914-jılı öz mezgilinin eñ aldıñqı oquu jaylarının biri bolğon Qaraqol şaarındağı jergiliktüü orus mektebine qabıl alınat. Bul jerde orus tili, geoğrafiya, arifmetika jana tarıh jaatında sabaq alat.

Oquusun taştap Qıtayğa qaçqan.

Tilekke qarşı, Qasım Tınıstanovdun toluq qanduu bilim aluusu 1916-jılı üzgültükkö uçurayt. Bütkül qırğızdın başın qayğığa bölögön azaptuu Ürkγndün zapqısın ilimpoz da tartat. Ata-enesi menen birge dürbögön elge qoşulup Qıtayğa qaçat. Bötön jerde jergiliktüü baylarğa jaldanıp iştep, eki jıl jürgön soñ, 1918-jılı, öz mekenine qaytıp kelişet. Tınıstanov bilim aluunu ulantuunu qaalağandıqtan Isıq-Köldün Tepke ayılındağı tayakelerinin janında qalat. Biroq bul jerdegi oquuğa içi çıqpay, 1919-jılı jöö Almatığa attanat. Al mezgilde Taşkenttegi Ağartuu institutu Borbor Aziyadağı eñ aldıñqı oquu jaylardın biri ele. Bul jerde eldin sabatın joyuu üçün zamanbap muğalimder dayardalçu. Mından ulam Tınıstanov da Taşkentke jönötülüp, Ağartuu institutunun dayardoo bölümünö qabıl alınat.

Qasım Tınıstanov 1924-jılı "Oquu kitebin" tüzüp, andan soñ "Çondor üçün alippeni", "Ene tilibiz", "Sosialdıq-ekonomikalıq sözdük", "Qırğız tilinin morfologiyası" jana "Qırğız tilinin sintaqsisi" sıyaqtuu tilibizdin negizin tüzgön emgekterdi jaratat.

Taşkentte baştalğan ilim jolu.

Anın ilimiy işmerdigi joğorqu oquu jayda oqup jürgön kezinde ele baştalat. 1920-jılı qazaq tilinde çıqqan "Žaña Öris" gezitine bölüm başçısı bolup dayındalat. Biroq bul qızmatta bir jıl turğan soñ qatuu oorup, kiçi mekeni Qaraqolğo jönöögö arğasız bolot. Öz üyündö da boş jürböy dramaturğ qatarı talantın sınap körüünü çeçet. Oşentip Qırğızstandağı alğaçqı teatr truppasın tüzgön jayı bar. Dartınan ayıqqan soñ oquusun ulantuu üçün qayradan Taşkentke sapar alıp, al jerde "Aq-Jol" gezitinde, "Jas Qayrat", "Sana" žurnaldarında işteyt. Atalğan basılmalarda qırğız tilindegi materialdardı uyuşturup, alardın basmağa berilüüsünö jooptuu bolot. Oşol ele kezde Türkstan ASSRinin Ağartuu qomissariatındağı Qırğız ilimiy qomissiyasının müçölügünö qabıl alınat. Instituttu 1924-jılı iygiliktüü ayaqtap mekenine qaytat.

Eldin sabatın joyğon ilimpoz.

Sovet dooru jañı ğana ornop, sabattuu insandar jetişsiz kezde ölkögö Qasım Tınıstanovdoy adamdar abdan kerek bolğon. Andıqtan 1925-jılı jaşı 24kö kelgende Qırğız avtonomiyaluu oblusunun Aqademiyalıq Borborunun qırğız bѳlümünün qatçılığına dayındalat. Alğaç Qaraqol şaarında muğalimderdi dayardoo qurstarın ötöt. Andan soñ eldi ağartuunun sapatın dağı da kötörüü üçün Qırğız pedağogikalıq institutunda muğalim bolup iştep baştayt. Studentterge sabaq berip jürüp 1932-jılı dosenttik, 1936-jılı professorluq naamın alat. Oşentip mınday uluq darajağa jetişken eñ birinçi qırğızğa aylanat. 1920-jıldardın ekinçi jarımın ölkö aymağında jañı mektepter massalıq tγrdö açılıp baştağan kez ele. Biroq bul jaatta çeçile elek köygöylüü maseleler toltura bolçu. Qadrlardın jetişsizdigi, dinge basım jasağan eski mektepter jana ene tilindegi oquu kitepterinin joqtuğu alardın bir bölügü ğana ele. Tınıstanov dal uşul maanilüü maselelerdi çeçüünü negizgi jarandıq-atuulduq mildeti qatarı eseptep, bul jaatta kün-tün debey iş alıp barat. Anın jıyıntığında murda sanaluu bolğon muğalimderdin sanı 1933-jılı üç miñden aşat. Revolüsiyağa çeyin ölkö aymağında 99 mektep bolso, 1930-jılı sanı 990ğo jetet. Oşondoy ele al azırqı qırğız orfoğrafiyasının negizgi prinsipterin iştep çığıp, tilibizdin tunğuç oquu kitepterin, alğaçqı ğrammatikasın jana til ilimi boyunça qırğızça terminologiyanı tüzöt. Qırğız tilin alğaç arab alfavitine, andan soñ latınçağa jana aqırqı bolup orus tamğalarına ılayıqtaştıruuğa alğaçqılardan bolup ündöp, bul jaatta ebegeysiz işterdi jasayt. 1924-jılı "Oquu kitebin" tüzüp, andan soñ "Çoñdor üçün alippeni", "Ene tilibiz", "Sosialdıq-ekonomikalıq sözdük", "Qırğız tilinin morfologiyası" jana "Qırğız tilinin sintaqsisi" sıyaqtuu tilibizdin negizin tüzgön emgekterdi jaratat.

Tınıstanov 1937-jılı Mosqvada jürgön jerinen çaqırtılıp, eç sebepsiz partiyadan çığarılıp, qamaqqa alınat. 1938-jılı 5-noyabrda SSSR Joğorqu Asker sotunun jabıq jıyınında künöölüü dep tabılıp, atuuğa çeçim çığarılat. Öküm eki kündön kiyin, 7-noyabrda, atqarılğan.

Qırğız adabiyatına negiz salğan.

Qasım Tınıstanov 37 jıldıq ömürünün qѳp bѳlügün mamlekettik jana ilimiy jumuştarğa arnağandıqtan qѳrqѳm çığarma jazuuğa ubaqtısı az bolğon. Oşentse da anın qırğız adabiyatı üçün qoşqon salımı çoñ. Çığarmaçılığı studenttik kezinde gezitterde iştep jürüp qazaq tilinde jazğan bir neçe ırı menen baştalat. Al emi qırğız tilindegi alğaçqı "Ala-Too" attuu ırı 1922-jılı jarıqqa çığat. Oşol ele uçurda Tınıstanov qırğız prozasına negiz salğandardın biri. Anın "Mariyam menen köl boyunda" povesti qırğız realisttik prozasının alğaçqı örnögü qatarı eseptelinet. 1924-jılı "Jas qayrat" žurnalına çıqqan bul çığarmada biri-birine jetpey qalğan eki jaştın armanı bayandalğan. Oşondoy ele 20-qılımdın başındağı oor sosialdıq köygöylör, qızdardın qordoluşu çağıldırılğan. Al emi anın 1919-1924-jıldar aralığında jazğan ırların qamtığan "Qasım ırlarının jıynağı" 1925-jılı Mosqvada basılğan. Jeke çığarmaçılıq menen ğana çektelip qalbay, qırğız eline taandıq oozeki emgekterdi, "Manas" eposun jıynooğo zor köñül bölüp, bul jaatta bir neçe kölömdüü ilimiy maqalalardı jazğan. Uluu manasçı Sayaqbay Qaralaevdin aytuusundağı "Manas" üçiltigin toluq jazıp aluunun demilgeçisi bolğon. Ağa qoşumça, Tınıstanov tunğuç körköm qotormoçu qatarı da belgilüü. Al orus jazuuçusu Ivan Qrılovdun tamsilderin jana Qommunisttik partiyanın gimni "Internasionaldı" birinçilerden bolup qırğızçağa qotorğon. Oşondoy ele orus revolüsiyaçıl ırların "Özgörüştün ırları" degen at menen qotorup, kitep qılıp çığarğan.

"El duşmanı" ataluu.

Qasım Tınıstanov jaş kezinde qurğaq uçuq menen oorup, bul dartı 1930-jıldardın başında qayradan qozğolot. Darıgerlerdin sunuşu menen bir jılğa jaqın ayılında darılanıp kelip, jañı ele işke kirişken kezinde ağa "el duşmanı" degen jalaa jabılat. Buğa oşol kezderi teatrda qoyulup jatqan Tınıstanovğo taandıq "Aqademiyalıq keçeler" spektaqli negiz bolot. 1933-jıldın başında jazuuçu Aalı Toqombaev "Qızıl Qırğızstan" gezitine "Aqademiyalıq keçe tuuraluu" jana "Aqademiyalıq keçenin tıyanağı" degen eki maqala jazat. Anda Tınıstanovğo qarata qatuu sın aytılıp, ulutçulduqqa, panislamçıl, pantürkçül ideyalarına suğarılğan, eski zamandı, bay-manaptardı maqtağan degen ayıptar tağılat. Oşondoy ele jaş kezinde "alaş ordoçular" (1917-20-jıldardağı Qazaqstan menen tündük Qırğızstandağı sayasiy qıymıl) menen sanaalaş bolup, alardın pikirlerin qoldoğon degen künöö da qoyulat. Çındığında qırğızdın mınday eki zalqar insanının ortosundağı tireştin kelip çığuusunun öz sebebi bar. Zamandaştarının eskerüüsünö qarağanda, Aalı Toqombaev 1924-jılı "Lenin tuuraluu" ırlar jıynağın jazğan. Oşol kezde Ilimiy qomissiyada iştegen Tınıstanov Toqombaevdin çığarmaların çiyki, ali bışıp-jetile elek degen sın-pikirin bildirgen eken. Eköönün arasındağı kelişpestik uşundan ulam payda bolğon dep aytılat. Tınıstanov 1937-jılı Mosqvada jürgön jerinen çaqırtılıp, eç sebepsiz partiyadan çığarılıp, qamaqqa alınat. 1938-jılı 5-noyabrda SSSR Joğorqu Asker sotunun jabıq jıyınında künöölüü dep tabılıp, atuuğa çeçim çığarılat. Öküm eki kündön kiyin, 7-noyabrda, atqarılğan.

"Qara tizmedegi" ilimpoz.

Qasım Tınıstanovdun ısımı atılğandan kiyin da ondoğon jıldar boyu "qara tizmeden" alınbay kelgen. Atı ilimiy çöyrödö eskerilbey, özü dayardağan bir neçe emgegi jarıqqa çıqpay, jasağan emgekteri baalanbay qalğan. 1957-jılı jubayı jana uulunun qayrıluusunan kiyin SSSR Joğorqu Sotunun Askerdik qollegiyası Tınıstanovğo qarata çıqqan ökümdördün baarın joqqo çığarat. Biroq tilçinin partiyaluuluğun qalıbına keltirüü dale bolso qıyınğa turat. Biyliktegi atqaminerlerdin bir neçe jolqu talaşıp-tartışuularınan kiyin ğana, 1958-jılı partiyalıq bileti qalıbına keltirilet. Tilçi qaza bolğondon jarım qılımdan kiyin ğana toluğu menen aqtalat. 1988-jılı partiyanın Borborduq qomiteti ilimpozdu aqtap, anın qırğız ilim çöyrösündögü işmerdikteri qayradan baalanıp, adabiy murastarı tuuraluu tarıhıy çındıq orduna keltirilet.

Üy-bülösü.

Qasım Tınıstanov menen jubayı Turdubübü eki uul, eki qızdı tarbiyalaşqan. Sovettik revolüsiyağa çın jürögünön işengen ilimpoz baldarına Teñdik, Erkindik, qızdarına Birdik, Kişimjan attuu ısımdardı bergen. Tınıstanov atuuğa ketkenden kiyin jesir qalğan Turdubübü apa baldarı menen birge qatuu azap tartat. Qay jerge barbasın "el duşmanının üy-bülösü" delip, eç jerge batpay, öz elinde bötöngö aylanat. Oşentse da eç kimge zar bolboy, baldarın bilimdüü qılıp tarbiyalağanğa jetişet. Jubaylardın tun uulu Teñdik tuuğandarının eskerüüsünö qarağanda, atasın tartqan ötkür, zeendüü bala bolğon. Al Uluu Ata Mekendik soğuş baştalğanda qan maydanğa attanıp, al jaqtan başına oq tiyip, jaradar bolup kelet. Ağa qarabay darıger boluunu samap, medisinalıq oquu jayğa tapşırat. Biroq dart qoyo berbey, 1947-jılı enesinin qolunda qıynalıp jatıp qaza tabat. Ağasının jetpey qalğan qıyalın ekinçi uulu Erkindik orundatat. Al hirurgiya bölümün iygiliktüü ayaqtayt. Qoomçuluqtun but tosuusuna, jaman sözünö qarabay bir neçe rayonduq ooruqanalarda başqı darıger bolup iştep, medisina ilimderinin qandidatı, dosent naamdarın alat.

---

Maqalanın tüpnusqası: Алгачкы кыргыз профессору. Касым Тыныстанов тууралуу 8 факты