Поиск

Rustambek ağaj cana Özbekstandağy stalindik cazaloonu iliktöö

Обновлено: 9 дек. 2019 г.

Borbor Azijada Iosif Stalindin režimi maalynda cüzögö aşyrylğan massalyq cazaloolordun taryhyn postsovettik doordo qajra qaroo işi ulantyluuda. Ancijan mamlekettik universitetinin professoru, taryhçy Rustambek Temiroviç Şamsutdinovdun mektebinin bul bağyttağy salymdary alğylyqtuu.

Avtor: Tynçtyqbek Çorotegin


Кыргыз тили, кыргызский язык, кыргызская латиница, алфавит, латын, ариби, арип, алиппе, alippe, kyrgyz language, latin, latyn, latın, alphabet, aribi, qyrgyz, qyrğyz, qırğız, kırgız dili, alfabe, қырғыз, qьrƣьz, قىرعىز, قيرغيز
Ancyjandağy stalindik cazaloolor qurmandyqtarynyn muzeji. 17.05.2018

Alğy söz


Myndan 80 cyldaj ilgeri beri degende 1,5 milliondon aşuun sovettik carandar stalindik recim ujuşturğan massalyq quuğuntuqtun cana terrordun cañy ajlampasyna duuşar bolğon. Andan saal murdaraaq Uqraina, Edil (Volğa) boju cana Qazaqstan syjaqtuu ajmaqtarda bir neçe milliondoğon qarapajym qalajyq casalma türdö massalyq açarçylyqqa kiripter bolğonu da este.


Emi oşol Uluu Terror doorunun taryhyn cañyça tarazaloo mildeti turat. Bul bağytta postsovettik Borborduq Azijadağy cumurijattarda öz aldynça tieşelüü taryhnaamalyq, arhiv taanuu cana bulaq taanuu işteri 1990-cyldardyn içinen beri cüzögö aşyp kelet.


“Taptyq” delgen küröş


Düjnö cüzü murdağy Sovetter Birimdiginin taryhynda massalyq cazaloolor köp iret cürgüzülgöndügünön qabardar. Bul ölködö qommunisttik tiptegi (“ezüüçü tapqa qarşy” delgen) yrajymsyz qonslagerlerdi quruu zaryl degen ojdu qommunisttik yñqylaptyn lideri cana Sovet ökmötünün negizdööçüsü Vladimir Lenin bir neçe colu ajtqan.


1917-cyly ele baştalğan atuulduq soğuş uçurunda, oşondoj ele Borborduq Azijada iş cüzündö 1942-cylğa çejin sozulğan basmaçylyq qyjmylyna qarşy küröş maalynda cana 1920-cyldardyn aqyryndağy – 1930-cyldardyn başyndağy baj-manaptardy sürgüngö ajdoo, qulaqqa tartuu syjaqtuu cürümdördö qyrğyzdardyn cana başqa borborduq azijalyq elderdin köptögön ajdyñdary cana tyñ atuuldary murda tektüü kişilerden ce alardyn urpaqtarynan bolğonu üçün ele ce pantürkisttik partija tüzgön degen şyltoo menen ar qandaj quuğuntuqqa qabylyşqan.


Çölkömdögü quuğuntuq taryhy


Borborduq Azijada stalindik cazaloolordun özgöçölüktörü, albette, bul ajmaqtağy cergiliktüü türk qalqtarynyn öküldörün qağazda ğana bolğon “cergiliktüü pantürkçül” cana “panislamçyl” partijağa conunan çegerip, türkijalyq ce caponduq ökmöttörgö tyñçylyq qyldy degen şyltoo menen qamoo syjaqtuu iş-araketterge bajlanyştuu.


Al emi monğol tildüü qalqtardy “panmonğolçul” partijalarğa “cabyştyrğan”, qarel syjaqtuu elderdin tyñ çyqma öküldörün “pan-finçil” qyjmyldarğa çegergen yqmalarğa salyştyrsaq, anda Borborduq Azijadağy ajyptoolor dele başqa çölkömdördögü stalinçilerdin cazaloo yqmalary menen qojondoj oqşoş ekenin ajginelej alabyz.


Demek, ajyrma – tek ğana geoğrafijada, etnostuq qyrdaalda bolğon.


Insandardyn bejnesinin özgöçölügünö qarata da ar qyl calğan calaalar tağylğan.


Maselen, saha (jaqut) elinin körünüktüü qulunu Maqsim Kiroviç Ammosov (1897––1938) qanduu terror küçögön 1937-cyldyn caz mezgilinen tartyp Qyrğyzstanğa coğorqu partijalyq qyzmatqa qotorulat.


Dal uşul maalda Qyrğyzstandyn bir qatar çyğaan işmerleri çet-çetinen stalindik cazaloolorğo qabylyp catqan. Bijliktegi myqty adister tañqys bolğon qyrdaalda, bir çeti, qyrğyz tiline caqyn kelgen qazaq tilin bilgen, ekinçi çeti, alysqy Saha cergesinen cana musulman emes bolğonduqtan, “Sosial-Turan partijasyna” müçölük, pantürkizm cana cerdeşçildik menen ajyptooğo negiz bolboğon bul insandy Qyrğyzstanğa alyp kelüü – oşol taptağy stalindik cetekçilik üçün özgöçö orunduu qadrdyq orun qotoruşturuu çarasy körüngön.


Maqsim Ammosovdun özü da, cubajy Raisa Izrailevna Sugel da musulman emes bolçu. Demek, alardy panislamizmdi qoldojt dep ajyptooğo da mümkün emes ele.


M.Ammosov 1937-cyldyn aprel-maj ajlarynda cañy ujuşulğan Qyrğyzstan QP(b)nyn Borborduq Qomitetinin birinçi qatçysynyn mildetin atqaruuçu, andan soñ 1937-cyldyn 16-ijununan qarğaşaluu nojabrğa çejin Qyrğyzstan QP(b)nyn Borborduq Qomitetinin birinçi qatçysy boldu.


Maqsim Ammosov 1937-cyly 7-nojabrda Bişkektegi (al kezde Frunzedegi) ökmöt üjünün aldynda salttyq qommunisttik demonstrasijada qalpys süjlöp alyp, qamalğandyğyn qyrğyz elinin “Manas” eposun orus tiline ataandaş qotorğondordun biri, qotormoçu Semjon Lipkin (1911—2003) da eskergen.


Qyrğyzstan QP(b) BQnyn Birinçi qatçysy Maqsim Kiroviç Ammosov parad maalynda tribunadan calynduu uraandardy çaqyryp qyjqyryp turğan. Bir maalda ulam qajtalanğan uraandaryn çataştyryp, “qommunizm” sözünün orduna “faşizm” sözün aralaştyryp ajtyp alğan eken:


– Caşasyn bütkül düjnödögü faşizmdin ceñişi!


Bardyğy teñ öz uqqan qulağyna özdörü işenbej dendaroo bolup qalğanda, Ammosov qajra uraandy tuuralap ajtyp, anan qaltaaryp qalyptyr.


— Uluu Stalindin kösömdügü astynda bütkül düjnödögü qommunizmin ceñişin qaraj alğa! – dep Ammosov cañy küç menen qyjqyrğan eken.


Maalymatqa qarağanda, M.Q.Ammosov bul qalpystyğy coq dele atuuğa ketmek bolçu. Al cazyqsyz cerden qamalyp, 1938-cyly 28-ijulda Mosqva şaarynda atuuğa duuşarlanğan.


Kejiştüüsü, Borborduq Azijany da qamtyğan bul stalindik massalyq qyrğyndyn cana quuğuntuqtoolordun taryhy sovettik taryhnaamada eç qaçan qalys çağyldyrylğan emes.


Oşonduqtan Borbor Azijadağy postsovettik egemen cumurijattarda bul qajğyluu taryh baraqtaryn cañyça qaroo maselesi SSSR qulaar cyldary ele kün tartibine qojulğan.


Maselen, Qyrğyzstanda 1988-cyldyn başynan tartyp bir qatar repressijalanğan atuuldar çetinen aqtala