Поиск

Alfavit reformasy: Köçö atalyşyndağy öksüktördön ulam

Обновлено: 9 дек. 2019 г.

Köçö attaryn qatasyz cazuu tuuraluu talquu qyrğyz tilindegi latyn aribin reformaloo caatyndağy talquuğa qajradan cem çaçty.

Avtor: Tynçtyqbek Çorotegin


Кыргыз тили, кыргызский язык, кыргызская латиница, алфавит, латын, ариби, арип, алиппе, alippe, kyrgyz language, latin, latyn, latın, alphabet, aribi, qyrgyz, qyrğyz, qırğız, kırgız dili, alfabe, қырғыз, qьrƣьz, قىرعىز, قيرغيز
Bajtik Baatyr köçösünün atalyşynyn qata cazylyşy. Bişkek ş. 2018.

Caqynda (2018-cyldyn 7-sentjabrynda) Bişkek şaarynyn merijasynyn apparat başçysy Balbaq Tülöbaev myrza özünün “Facebook” barağynda oluttuu bir maalymatty caryjalady:


Кыргыз тили, кыргызский язык, кыргызская латиница, алфавит, латын, ариби, арип, алиппе, alippe, kyrgyz language, latin, latyn, latın, alphabet, aribi, qyrgyz, qyrğyz, qırğız, kırgız dili, alfabe, қырғыз, qьrƣьz, قىرعىز, قيرغيز
Balbaq Tülöbaev.

“Köçölörübüzdün atalyşy cana alardyn bir öñçöj casalyp ilinişi tuuraluu bügün MERibiz menen talquulap, plandaştyrdyq. Şaardyq keñeş menen birdikte aqça qaracatynyn bulağyn taap caqyn arada qabar berebiz. Tez arada casalçu işterdin tizmesine kirgizebiz.

Maalymatyñyzdar bolsun. Şaarybyzdyn kire berişterin ( Arqa) da oñdojbuz”.

Bul caryjağa köptögön pikirler tüştü.


Albette, uşul saptardyn eesi da ertesi künü Balbaq myrzany qoldooğo alyp myndaj pikirin ortoğo saldy:


“Bake, caqşy masele qozğopsuz.


Köçö atyn qyrğyzdyn kiril cana latyn tamğalarynda berüü kerek.


Latynça cazğanda dele ü, ö, ñ tamğalary eske alynyşy kerek. Bokonbaev emes, Bökönbajev dep cazylğany cön. Al emi orusçadaj cumşaq C tamğasy zh menen cazylat, qyrğyzdyn qatuuraaq ajtylğan "Ж" tamğasyn ajyrmalap C menen berüü abzel: Жүгөрү көчөсү / Cügörü köçösü. Жаңгак көчөсү / Cañgak köçösü.


Menimçe, köçö atyn qyrğyzça (kirilçe cana latynça) ğana cazsa cetiştüü”.


Bul talquu qoomçuluqta cer-suu atalyştaryn bir ele uçurda eki başqa alfavitte berüü zaryldyğyn ğana butağa albastan, oşondoj ele, qyrğyz tilinde ansyz da kiril cazmaçy menen udaa qoldonulup kele catqan latyn alfavitin qajradan reformaloo köjgöjün qozğodu.


Adatta, rasmij Qremlge qylçaqtağan sajasatçylar “latyn alfaviti” dese ele ürküp tura qalyşat. Alar latyn alfaviti bojunça eç söz qylbajbyz dep syrtqy qajsy bir küçtörgö qandajdyr tymyzyn ubada bergen-berbegendigi bizge belgisiz.


Ötkön cyldary prezidentke qaraştuu Uluttuq keñeş degen coğorqu daracaluu cyjynda da çyğyp süjlöp, biz bul maseleni cañyça öñüttön qaroo kerektigin ajtqanbyz.


Birinçiden, kiril cazmasynan baş tartuu tuuraluu söz cürüp catqan coq. (Albette, qyrğyzça kiril cazmasyn da myqty tilçiler 1930-cyldary attyrylyp, abaqqa salynğandan kijin qabyl alynğan 1940-cylqy variantynda eç qaltyrbastan, çeçkindüü reformaloo kerek).


Ekinçiden, latyn cazmasy ansyz da qyrğyz qoomuna qyzmat qylyp catat. Çet ölkölük pasporttu, içki Aj-Di (ID) doqumentin ele qarap körüñüzdör. Qyrğyzstandyq ar bir atuuldun aty-cönü latyn aribinde da cazylğan.


Üçünçüdön, bul latyn aribi 1928-40-cyldardağydaj ene tilibizge ylajyqtaştyrylbastan, başalaman qoldonuluuda.


Dal uşul üçünçü cağdaj tuuraluu köp iret söz qozğoduq, biroq majnap çyğa elek.


Qyrğyzstandyn postsovettik doordoğu buğa çejinki mamleket başçylarynyn tegattary (familijalary) Ö,Ñ,Ü tamğalary coqtuğuna bajlanyştuu latynça eç qyjynçylyqsyz cazylat eken:


Askar Akaev (Akajev)


Qurmanbek Bakiev


Roza Otunbajeva


Almazbek Atambajev


Oşonduqtan alardyn çet ölkölük pasporttorunda eç problema bolğon coq. Demek, alar üçün Ö, Ñ, Ü tamğalarynyn latynça berilişi maselesi ceke masele emes bolçu.


Uçurdağy prezidenttin tegatyn latynça cazuu üçün üç variant bar:


Jeenbekov (mynda qatqalañ C berilet).


Zheenbekov (mynda orus cana qazaq tilderindegi cumşaq Ž tybyşy qamtylat: albette, qyrğyzça tegattar üçün bul tür – odono qatağa catat).