Поиск

Bektur Iskender: Qyrğyz qoldonğon latyn aribi qandaj bolğon?

Обновлено: 9 дек. 2019 г.


KÖÑÜL BURUÑUZDAR! Bul tekstte tybyştardyn tuura ajtylyşyn taq bilüü üçün El aralyq fonetikalyq alfavit pajdalanylat. Sizder al belgilerdin tizmesin bul sajttan taap, alardyn qajsyl tybyştarda qoldonularyn bile alasyzdar.


Avtor: Bektur Iskender


Men mekendeşterim menen turistterge körsötüünü caqtyrğan Bişkektegi acajyp cajlardyn biri — bul Abdrahmanov cana Frunze köçölörünün kesilişinde cajğaşqan unikalduu imarat.



Кыргыз тили, кыргызский язык, кыргызская латиница, алфавит, латын, ариби, арип, алиппе, alippe, kyrgyz language, latin, latyn, latın, alphabet, aribi, qyrgyz, qyrğyz, qırğız, kırgız dili, alfabe, қырғыз, qьrƣьz, قىرعىز, قيرغيز

Al qyrğyzdar 1928-1940-cyldar aralyğynda qoldonğon latyn aribindegi cazuu saqtalyp qalğan Bişkektegi capadan calğyz imarat. Al cazuunu bişkektikterdin köbünün bajqabaj cürgöndügü da tañ qalyçtuu.


«Memlekettik emgek saqtьq kassasь — mamlekettik emgek saqtyq qassasy»


Tilekke qarşy, al cazuuğa 2011-cylğa çejin ötö naçar mamile bolup kelgen. Anyn sovettik, andan kijin köz qarandysyz qyrğyz bijligi üçün da ança maanige ee emes bolğonduğu körünüp turat. Qajsyl bir mezgilde — menimçe, 2000-cyldardyn ortosunda bolso kerek, al imaratta «Astra Qlub» degen qazino açylyp, al taryhyj cazuunun üstünö öz körnögün ilip qojğon.


Qaçan 2011-cyly qazinolorğo tyjuu salynyp, «Astra Qlub» imaratty taştap ketkenden kijin anyn alynğan körnögünün artynda «emgek» cana «saqtq» sözdörünün e cana s tamğalary synyp tüşüp qalğan.



Кыргыз тили, кыргызский язык, кыргызская латиница, алфавит, латын, ариби, арип, алиппе, alippe, kyrgyz language, latin, latyn, latın, alphabet, aribi, qyrgyz, qyrğyz, qırğız, kırgız dili, alfabe, қырғыз, qьrƣьz, قىرعىز, قيرغيز
Sotsialdyq tüjündördögü yzy-çuudan kijin Bişkek merijasy alardyn orduna şektüü materialdardan casalma tamğalardy ilip qojğon. Bügünkü kündö alar öz tüsün özgörtüügö cetişip, başqaça körünüp qalyşty.

Bul oquja bijliktin Qyrğyzstandyn cañy taryhyna, anyn içinde latyn aripterinin taryhyna bolğon mamilesin açyq körsötüp turat. Misaly, men mektepte oqup cürgöndö Qyrğyzstandyn taryhy bojunça kitepterde 1917-cyldan daroo ele 1991-cylğa attap ketkendigi tañ qaltyrğany esimde.


Negizinen Qyrğyz SSRinin taryhy calpy SSSRdin qontekstinde, tüzdön-tüz Qyrğyzstandyn ajmağyndağy oqujalardyn detalduu taldoosusuz ele calpysynan ajtylat ce bolboso Brecnev mezgilindegi rasmij sovettik propağandanyn negizinde ajtylat. Al emi al propağandada qyrğyzdar pajdalanğan latyn aribine orun coq bolup qalğandaj.


Men coq degende oşol boştuqtun bir bölügün bolso da tolturuunu qaalajm.


Jañalif


Qyrğyz tili latyn aribin 1928-cyldan 1940-cylğa çejin pajdalanğan. SSSRde 20-cyldardyn ajağynda latyn aribine qyrğyz tilin ğana emes, a ağa çejin arab cazuusun qoldonup kelgen ölkönün slavjan emes tilderinin bardyğyn ötkörüşkön.


Türk tildüülördün latyn aribine ötüüsünün başqy sebebi qatary arab cazuusu menen alardyn fonetikasynyn naçar ajqalyşy ajtylğan.



Кыргыз тили, кыргызский язык, кыргызская латиница, алфавит, латын, ариби, арип, алиппе, alippe, kyrgyz language, latin, latyn, latın, alphabet, aribi, qyrgyz, qyrğyz, qırğız, kırgız dili, alfabe, қырғыз, qьrƣьz, قىرعىز, قيرغيز
«Erkin Too» geziti, 1926-cyldağy çyğarylyşy — al kezde arab cazuusu pajdalanylçu.

Negizinen sovettik türk tildüülördün latyn aribinin üstünön Tatarstanda işteşken, oşonduqtan anyn atylyşy da tatarça bolğon — «jañalif» (tatarçadan jaña əlifba ce «cañy alfavit»).


Alfavitter borborloşturulğan negizde tüzülgöndüktön türk tildüülördün ar başqa tilindegi oqşoş tybyştar bir ele möör tamğalar menen belgilengen. Öz kezeginde al köptögön nerselerdi ceñildetken (misaly, muğalimderdi dajardoonu ce basma maşinqalardy çyğaruunu). Biroq SSSRdegi bardyq ele türk tildüülör Tatarstanda ojlonulup çyğarylğan 33 belginin toluq toptomun pajdalanyşqan emes.


Başqa tilderdej ele qyrğyz tilin da latyn aribine ötkörüügö 1926-1927-cyldary, latyn aribin kirgizüü tuuraluu aqyrqy çeçim çyğarylğan 1926-cylqy Baqudağy Türkologijalyq qonğressten köp ötpöj dajardap baştaşqan.



Кыргыз тили, кыргызский язык, кыргызская латиница, алфавит, латын, ариби, арип, алиппе, alippe, kyrgyz language, latin, latyn, latın, alphabet, aribi, qyrgyz, qyrğyz, qırğız, kırgız dili, alfabe, қырғыз, qьrƣьz, قىرعىز, قيرغيز