Поиск

Bektur Iskender: Qyrğyz qoldonğon latyn aribi qandaj bolğon?

Обновлено: 9 дек. 2019 г.


KÖÑÜL BURUÑUZDAR! Bul tekstte tybyştardyn tuura ajtylyşyn taq bilüü üçün El aralyq fonetikalyq alfavit pajdalanylat. Sizder al belgilerdin tizmesin bul sajttan taap, alardyn qajsyl tybyştarda qoldonularyn bile alasyzdar.


Avtor: Bektur Iskender


Men mekendeşterim menen turistterge körsötüünü caqtyrğan Bişkektegi acajyp cajlardyn biri — bul Abdrahmanov cana Frunze köçölörünün kesilişinde cajğaşqan unikalduu imarat.



Кыргыз тили, кыргызский язык, кыргызская латиница, алфавит, латын, ариби, арип, алиппе, alippe, kyrgyz language, latin, latyn, latın, alphabet, aribi, qyrgyz, qyrğyz, qırğız, kırgız dili, alfabe, қырғыз, qьrƣьz, قىرعىز, قيرغيز

Al qyrğyzdar 1928-1940-cyldar aralyğynda qoldonğon latyn aribindegi cazuu saqtalyp qalğan Bişkektegi capadan calğyz imarat. Al cazuunu bişkektikterdin köbünün bajqabaj cürgöndügü da tañ qalyçtuu.


«Memlekettik emgek saqtьq kassasь — mamlekettik emgek saqtyq qassasy»


Tilekke qarşy, al cazuuğa 2011-cylğa çejin ötö naçar mamile bolup kelgen. Anyn sovettik, andan kijin köz qarandysyz qyrğyz bijligi üçün da ança maanige ee emes bolğonduğu körünüp turat. Qajsyl bir mezgilde — menimçe, 2000-cyldardyn ortosunda bolso kerek, al imaratta «Astra Qlub» degen qazino açylyp, al taryhyj cazuunun üstünö öz körnögün ilip qojğon.


Qaçan 2011-cyly qazinolorğo tyjuu salynyp, «Astra Qlub» imaratty taştap ketkenden kijin anyn alynğan körnögünün artynda «emgek» cana «saqtq» sözdörünün e cana s tamğalary synyp tüşüp qalğan.



Кыргыз тили, кыргызский язык, кыргызская латиница, алфавит, латын, ариби, арип, алиппе, alippe, kyrgyz language, latin, latyn, latın, alphabet, aribi, qyrgyz, qyrğyz, qırğız, kırgız dili, alfabe, қырғыз, qьrƣьz, قىرعىز, قيرغيز
Sotsialdyq tüjündördögü yzy-çuudan kijin Bişkek merijasy alardyn orduna şektüü materialdardan casalma tamğalardy ilip qojğon. Bügünkü kündö alar öz tüsün özgörtüügö cetişip, başqaça körünüp qalyşty.

Bul oquja bijliktin Qyrğyzstandyn cañy taryhyna, anyn içinde latyn aripterinin taryhyna bolğon mamilesin açyq körsötüp turat. Misaly, men mektepte oqup cürgöndö Qyrğyzstandyn taryhy bojunça kitepterde 1917-cyldan daroo ele 1991-cylğa attap ketkendigi tañ qaltyrğany esimde.


Negizinen Qyrğyz SSRinin taryhy calpy SSSRdin qontekstinde, tüzdön-tüz Qyrğyzstandyn ajmağyndağy oqujalardyn detalduu taldoosusuz ele calpysynan ajtylat ce bolboso Brecnev mezgilindegi rasmij sovettik propağandanyn negizinde ajtylat. Al emi al propağandada qyrğyzdar pajdalanğan latyn aribine orun coq bolup qalğandaj.


Men coq degende oşol boştuqtun bir bölügün bolso da tolturuunu qaalajm.


Jañalif


Qyrğyz tili latyn aribin 1928-cyldan 1940-cylğa çejin pajdalanğan. SSSRde 20-cyldardyn ajağynda latyn aribine qyrğyz tilin ğana emes, a ağa çejin arab cazuusun qoldonup kelgen ölkönün slavjan emes tilderinin bardyğyn ötkörüşkön.


Türk tildüülördün latyn aribine ötüüsünün başqy sebebi qatary arab cazuusu menen alardyn fonetikasynyn naçar ajqalyşy ajtylğan.



Кыргыз тили, кыргызский язык, кыргызская латиница, алфавит, латын, ариби, арип, алиппе, alippe, kyrgyz language, latin, latyn, latın, alphabet, aribi, qyrgyz, qyrğyz, qırğız, kırgız dili, alfabe, қырғыз, qьrƣьz, قىرعىز, قيرغيز
«Erkin Too» geziti, 1926-cyldağy çyğarylyşy — al kezde arab cazuusu pajdalanylçu.

Negizinen sovettik türk tildüülördün latyn aribinin üstünön Tatarstanda işteşken, oşonduqtan anyn atylyşy da tatarça bolğon — «jañalif» (tatarçadan jaña əlifba ce «cañy alfavit»).


Alfavitter borborloşturulğan negizde tüzülgöndüktön türk tildüülördün ar başqa tilindegi oqşoş tybyştar bir ele möör tamğalar menen belgilengen. Öz kezeginde al köptögön nerselerdi ceñildetken (misaly, muğalimderdi dajardoonu ce basma maşinqalardy çyğaruunu). Biroq SSSRdegi bardyq ele türk tildüülör Tatarstanda ojlonulup çyğarylğan 33 belginin toluq toptomun pajdalanyşqan emes.


Başqa tilderdej ele qyrğyz tilin da latyn aribine ötkörüügö 1926-1927-cyldary, latyn aribin kirgizüü tuuraluu aqyrqy çeçim çyğarylğan 1926-cylqy Baqudağy Türkologijalyq qonğressten köp ötpöj dajardap baştaşqan.



Кыргыз тили, кыргызский язык, кыргызская латиница, алфавит, латын, ариби, арип, алиппе, alippe, kyrgyz language, latin, latyn, latın, alphabet, aribi, qyrgyz, qyrğyz, qırğız, kırgız dili, alfabe, қырғыз, qьrƣьz, قىرعىز, قيرغيز
Qyrğyz ğrammatikasy kitebinin muqabasy, 1930-cyldar. Süröttü Bahtijar Şarşeev cönöttü.

Taryh


Oşol cyldary arab cazuusunan latyn aribine ötüü prosessi Türkijada da bolup catqan. Köz qarandysyzdyq üçün bolğon küröş ajaqtağandan soñ 1923-cyly Türk Respublikasy negizdelip, anyn lideri Mustafa Kemal Atatürk başqa reformalar menen qatar ele türk tilin latyndaştyruuğa kirişken, biroq qonservativdik cana dinij toptordun qarşylyq körsötüülörünö tuş bolğon.


Atatürk tildin cazylyşyn özgörtüü türk tilin carğa baryp taqajt degen qonservatorlordun bildirüülörünö qontrarğument qatary sovettik türk tildüülördün latyn aribine ötüü faqtysyn pajdalanğan.


Кыргыз тили, кыргызский язык, кыргызская латиница, алфавит, латын, ариби, арип, алиппе, alippe, kyrgyz language, latin, latyn, latın, alphabet, aribi, qyrgyz, qyrğyz, qırğız, kırgız dili, alfabe, қырғыз, qьrƣьz, قىرعىز, قيرغيز
Atatürk Kayseri şaarynyn turğundaryna türk tilin latyn aribinde qantip čazuu kerektigin körsötüüdö, 1928-čyl.

Biroq sovettik cana türk tilçileri öz araketterin biri-biri menen maquldaşyşpağan oqşojt, antkeni «atatürktük» latyn aribi menen janaliftin ortosunda qyjla ajyrmaçylyqtar bolğon, a prinsipialduu oqşoştuğu biröö ğana — SSSRde da, Türkijada da [ʃ] tybyşyn «Ş» tamğasy menen (bügün al tybyş qyrğyz tilinde «Ş» tamğasy menen belgilenet) belgilöö çeçimine kelişken.


Oşonduqtan menin oqurmandarymdyn türk tilin caqşy bilgenderi üçün da janalifte cazylğan tekstterdi oquuğa könüp ketüü oñoj bolbojt.


Sovet lingvistteri janalifte «W» tamğasynan başqa latyn aribinin bardyq standarttuu tamğalarynyn pajdalanylyşyn tabyşqan.


Biroq al 25 tamğa türk tilderinin bardyq baj fonetikasyn körsötüü üçün cetişsiz bolğon.


Oşonduqtan diakritikalyq belgileri bar (orus tilinde andaj belgiler «Ё» cana «Й» tamğalarynda bar) tamğalardy kirgizüü, ce bolboso cañy tamğalardy ojlop tabuu çeçimi qabyl alynğan.


Кыргыз тили, кыргызский язык, кыргызская латиница, алфавит, латын, ариби, арип, алиппе, alippe, kyrgyz language, latin, latyn, latın, alphabet, aribi, qyrgyz, qyrğyz, qırğız, kırgız dili, alfabe, қырғыз, qьrƣьz, قىرعىز, قيرغيز
Qompjuterinde körünböj qalğan qoldonuuçular üçün.

Cyjyntyğynda jañalifke segiz qoşumça belgi kirgizilgen.



Alardyn beşöösü standarttuu latyn tamğalaryna negizdelgen, biroq diaqritikalyq belgilerge ee boluşqan. Alar «Ç», «Ɵ», «Ş», «Ƶ» cana Unicode'dun belgiler bazasyna caqynda ele kirgizilgendikten sizderdin qompjuteriñizderde körünböşü mümkün bolğon tañ qalyçtuu «Ꞑ» tamğalary boluşqan.



Sovettik lingvistter tarabynan dağy üç tamğa ojlonup tabylğan cana alar ceke men üçün qyjla ele qyzyq sezildi — «Ə», «Ƣ» čana «Ь» tamğalary ağa çejin latyn aribinin negizinde tüzülgön düjnödögü bir dağy alfavitte pajdalanylğan emes.



Кыргыз тили, кыргызский язык, кыргызская латиница, алфавит, латын, ариби, арип, алиппе, alippe, kyrgyz language, latin, latyn, latın, alphabet, aribi, qyrgyz, qyrğyz, qırğız, kırgız dili, alfabe, қырғыз, qьrƣьz, قىرعىز, قيرغيز
33 tamğadan turğan jañaliftin toluq versijasy.

Qyrğyz jañalifi


Calpysynan jañaliftin birotolo bekitilgen versijasynda 33 tamğa bolğon, biroq qyrğyz tilinde qoldonuuğa alardyn bardyğy teñ ötkön emes.


Misaly, qyrğyz tilinde tatar, qazaq cana azerbajcan tilderinde bar bolup, «Ə» tamğasy menen belgilengen [æ] tybyşy coq, oşonduqtan al tamğa qyrğyz alfavitine kirgizilgen emes.


Cyjyntyğynda, rasmij türdö 1928-cyldan tarta qoldonulup baştağan latyn aribinin negizinde tüzülgön rasmij qyrğyz alfaviti 30 tamğadan turğan («Ə» tamğasynan syrtqary qyrğyz tiline «Ƶ» cana «H» tamğalaryn da kirgizbej ele qojuu çeçimi qabyl alynğan bolçu).


Qyrğyz tilinin latyn aribinin negizinde tüzülgön tamğalary tömöndögüdöj bolğon:



Кыргыз тили, кыргызский язык, кыргызская латиница, алфавит, латын, ариби, арип, алиппе, alippe, kyrgyz language, latin, latyn, latın, alphabet, aribi, qyrgyz, qyrğyz, qırğız, kırgız dili, alfabe, қырғыз, qьrƣьz, قىرعىز, قيرغيز

Emi qyrğyz jañalifinin eñ qyzyqtuularyna köz çaptyrsaq.


Tañ qalyçtuu «Ƣ» cana «Ь» tamğalary


«Ƣ» tamğasy [ʁ] tybyşyn ce kekirtekten çyğuuçu «Ğ» tybyşyn belgilöödö qoldonulğan. Bügünkü kündö qyrğyz tilinde bul tybyş üçün atajyn bir özünçö tamğa coq, al «G» tamğasy menen ğana belgilengen.


Misal: «mağa» at atooçu jañalifte «maƣa» dep cazylçu, antkeni anda dal «Ğ» kekirtekten çyğuuçu tybyşy pajdalanylat.


«Ь» belgisi — bul kirilicadağy içkertüü belgisinin qalqasy, biroq jañalifte al bügünkü kündö «Y» qyrğyz tamğasy menen belgilengen [ɤ̆] tybyşyn körsötçü.


Misal: «sağyn» etişinde kekirtekten çyğuuçu «Ğ» tybyşy da, «Y» tamğasy da bar. Oşonduqtan misaly «Men seni sağyndym» frazasy latyn aribinde tömöndögüdöj dep cazylğan: «Men seni saƣьndьm».


«C» cana «Ç» belgilerinin özgöçö pajdalanylyşy


Biroq al bügünkü kündün köz qaraşy menen qarağanda ğana özgöçö sezilet. Türk tilin bilgender anda «C» tamğasy [dʑ] tybyşyn, a «Ç» tamğasy [tɕ] tybyşyn körsötörünö könüp qalyşqan.


Qyrğyz tilinde baary başqaça bolğon.


Misaldar:


«Çelek» sözü jañalifte «celek» dep cazylçu. Eger qyrğyz tili türk alfavitin pajdalanğanda, anda al söz «çelek» dep cazylmaq;

«Carym» degen söz jañalifte «çarьm» dep cazylmaq.


Кыргыз тили, кыргызский язык, кыргызская латиница, алфавит, латын, ариби, арип, алиппе, alippe, kyrgyz language, latin, latyn, latın, alphabet, aribi, qyrgyz, qyrğyz, qırğız, kırgız dili, alfabe, қырғыз, qьrƣьz, قىرعىز, قيرغيز
Bul süröttö «C» tamğasy bügünkü «Ç» tamğasynyn orduna pajdalanylğandyğy körünüp turat. Anyn «Cet elderde» degen temasy bügün «Çet elderde» dep cazylmaq.

«Y» tamğasynyn «sqandinavijalyq» pajdalanylyşy