Поиск
Amirbek AZAM uulu: Latın aribine ötüü – zarıldıq.
- 28 апр. 2019 г.
- 7 мин. чтения
Latın aribine qayra ötüü maselesin bizdin jetekçiler oroğo salıp, üstün bekem sementtep salğan kündö da, al asfalt joldu teşken daraqtay ar qay jerdi teşip çığa beret. Qazaqstan 2025-jılı latın aribine ötüüsü menen töbölsüz türk mamleketteri, Qırğızstandı qoşpoğondo, ortoq alfavitti paydalanıp qalat. Egerde biz Mosqvanın qıl jügönün kesip, otorçuluq jana totalitardıq doordun çınjırınan birotolo boşonuunu qaalasaq, latın aribine ötüü üçün çeçkindüü qadam şilteşibiz zarıl.
Avtor: oshakir
Latın aribine ötüü Qırğızstandı alıstatsa, jalğız Rossiyadan alıstatat. A bizdin jañı eski aripke ötüübüzdü, albette, Kreml qaalabayt. Sebebi, birinçiden, el aralıq sayasıy çöyrödö Rosiyanın sayasıy-ekonomikalıq taasiri joğolup baratqanının bir jışaanı qatarı qabıl alınat. Ekinçiden, Qazaqstandın latın aribine ötüüsü ölkönün türk tildüü mamleketter menen jaqındaşuusuna öbölgö bolot (Prezident Nazarbaev özü latın aribine ötüü zarıldığın qazaq alfavitinin tamırı türk ekenin jana bügün türk tili Evraziyanın köp bölügündö uluttar aralıq qarım-qatnaştın tili bolup qalğanı menen tüşündürdü.) Bul barıp, çordonunda Rossiya turğan Evraziya ekonomikalıq birimdigi (EvrAzES) jana Evraziya Bajı soyuzunun orduna türk mamleketter aralıq ekonomikalıqpı, sayasıybı uyumdardın negizdelişine jaqşı paydubal bolbospu!
Türk tildüü respublikalardın jarandarı Evropanın Şengen zonasına kirgen 26 ölkönün buqaralarınday öz ara erkin qattaşıp qalsa, andan qalayıq jurtqa ğana payda emespi.
Mınday boluusun jana eks-sovettik Orto Aziyanı öz qoynunan çığaruunu Rossiya qaalabayt, qızıqdar da emes. Anı tüşünüü üçün Qazaqstan latın aribine ötörün şardanalağandan kiyin orus massmediasında çıqqan materialdarğa bir serep saluu jetiştüü. Misalı, Rossiyanın Uluttuq strategiya institutunun El aralıq proğrammalar boyunça direktoru Yuriy Solozobov Qremldi tüz ele til imperializmi sayasatın oluttuu jürgüzüügö ündödü.
Aytmaqçı, Qazaq ökmötü aldındağı Ilimiy eksperttik keñeştin müçölörünün işeniminde, latın alfavitine ötüü – dayra deñizge qoşulğan sıñarı 18 million qalqtuu respublikanın düynölük sivilizasiyağa aralaşuusuna, oşondoy ele ölkö qalqının birimdigin bekemdöögö jana bir uñğuluu je identtüülüktün qalıptanuusuna dañğır joldoy qızmat qılat. Aldıñqı köp mazmunduu süylömdögü birimdikti bekemdöö jana identtüülüktü iştep çığuu degen tüşünüktördün artında ülkön sayasıy mazmun jatat. Emnege? Qazaq tili jana jazması kirillisa je orus alvafitine negizdelgendikten, orus tilinde bilim alğan, süylögön, oylonğon qazaqtar öz ene tilin jaqşı bilişpeyt. Alar qazaq tilindegi adabiyattı oquy alışpayt. Alardın oy jügürtüüsü, mentaliteti orus tilindegi adabiyat jana maalımat qarajattarının taasiri astında qalıptanğandıqtan, düynönü köbün ese orustardın jana Rossiyanın közü menen qarayt (Sovet zamanında köpçülügübüz düynödögü oquyalardı Mosqvanın közü menen qarap, Mosqvanın öñütünön turup baalap qalbadıq bele).
Manqurttuq Qaydan Baştalat?
Anan da Qazaqstan menen Rossiyanın çegarası 13 394,6 qm ekenin, bosoğoloş jaşoo qazaq tiline orus tili taasir etçü oluttuu faqtor ekenin jadıbızdan çığarbasaq. Jalpı ayantı Qazaqstandan deerlik beş ese çoñ Qanada menen AQŞnın ortoq çegarası 8 891 qm ğana jana alardın ırasmiy tili oqşoş.
Orus tilinin maalımat meykindigindegi da, tarıhıy-geoğrafiyalıq da üstömdügünün kesepetinen qazaq tilinin qoldonuu çöyrösü tarıp, bügünkü orğuştağan ilimiy-tehnikalıq proğress menen jarışa ösüp-önüüsünö kedergi tiyüüdö. Bul “qıyamat” Qırğızstanğa da keptep qoyğondoy münözdüü. Atügül abal Qazaqstandağıdan da beter. Prezident ökmöttük jıyındardın birin qırğız tilinde ötkörüp jatqanda, BŞQ törayımı orusça süylögönü; Joğorqu Keñeştin deputattarı aldında orusça süylögön ministrler; aqırqı jıldarı baldarın orus mektepterge bergenderdin köböygönü; Ömürbek Tekebaev jana başqa sayasatçılardın sot jarayandarının orus tilinde jürgüzülgönü; jaştardın oyun ene tilinde emes, orus tilinde oñoy-oltoñ tüşündürgönü jana başqa tolğon toqoy misaldar bizdegi jağday Qazaqstandan da osol ekenin bozdop ele aytıp turbaybı!
Türk Elderin Bölüü Qanday Baştalğan?
Sovet ökmötü türk elderin arap jazmasınan latın ğrafikasına, andan soñ kirillisağa ötkörüü menen alardın ortosundağı qarım-qatnaştı, XX asrdın alğaçqı çeyregine çeyin öküm sürgön tildik baylanıştı bölüp-jaruunu közdögön. Oşoğo jañı alippege ötkörüü qıldat dayardalğanın başqır uluttuq-boştonduq qıymılının başçısı, tarıhçı, filosof Ahmet-Zaki Validinin (1890-1970) keçee kiyin Öfödö (Ufada) çıqqan kitebi kübölöyt. Köpçülük oqurmandarğa tüşünüktüü bolsun üçün aldağı kitepten (Заки Валиди Тоган. Воспоминания: Книга 2. — Уфа: Башкирское издательство “Китап”, 1998) sözübüzgö tieşelüü jerin qıstara keteyin:
“Men 1922-jıldın 22-iyulunda jazğan qatımdı qayra bir jıldan kiyin Parijde joluqqan uçurda Mustafa Çoqoevdin qolunan aldım. Al qatqa men oşol kezde Samarqandda bolup jatqan oquyalarğa toqtolup, andan sırtqarı Mosqvadan alınğan maalımattardı bayandağam. Egerde sovetter Polşa menen soğuşta utsa, anda musulmandarğa qarata madaniyat tarmağında jañı sayasat jürgüzö baştayt…
Mosqvada Çığış universiteti uyuşturulup, jetekçiligine Svanidze menen Broydo qoyuldu. Broydo azır Stalindin jardamçısı. Azır sizderge bul adamdı özüñüzdün dosuñuz qatarı 1917-jıldın aprel-iyul aylarında Hivağa vali (jetekçi) qılıp jönötüp, qanday çoñ qata ketirgendigiñiz tüşünüktüü bolot. Dal oşol Broydo jana professor Polivanov orus tili boyuça jaşı ulğayğan azerbeyjandıq adis Şahtinskiy jana türk Ahmed Şavad menen birge türk elderin biri-birinen bölüp saluu, oşondoy ele ar türdüü latın jana kirillisa alfavitterin kirgizüü menen bizdi özübüzdün tüpkü tamırıbızdan ajıratuu sayasatın jürgüzüp jatışat. Nazir Turaqulov jana anın jubayı Hanifa egerde latın alfaviti kirgizile turğan bolso, anda al bardıq türk elderi üçün birdey boluşu kerek dep sunuş qıldı. Biroq Broydo menen Polivanov ar bir el üçün sözdörünün özgöçölügünö jaraşa özünçö adabiy til tüzülüşü kerek degen sayasat jürgüüzüüdö. Latın alfavitine ötüü kirillisağa ötüünün tepkiçi ğana bolup qaları şeksiz. Dagestanda osetin jana çerkes tilderin kirillisağa ötkörüü baştaldı. Oşondoy ele altay tatarların, finderdi, yaquttardı latın alfavitine ötkörüü jönündö söz jürüüdö. Bul plandın baarın Broydo menen Polivanov tüzgön. “Qoblandı” jana başqa çığarmalar azırınça latın tamğasında basıluuda, anan, albette, kirillisağa ötöt. Azır Çığış Universitetinde oqutuu üçün Hiva, Buhara, Aşhabad, Qoqon, Taşkentten jaştardı çoğultup, Mosqvağa alıp kelişti. Sen Sovet biyliginin madaniyat bağıtındağı mına uşul jañı sayasatı tuuraluu maqala jazıp, bul maselege düynölük qoomçuluqtun köñülün bursañ jaqşı bolmoq ele.” (Qarañız: Petr Qoqaysl, Amirbek Usmanov. Qırğızstandın tarıhı kübölördün közü menen. – B.: 2014. 191-192 better)
Basa, 1929-jılı RSFSRdin El ağartuu qomissariatı orus alfavitinen baş tartıp, latın aribine ötüü tuuraluu atayın qomissiya tüzüp, jañı jazmanın üç variantı iştelip çığat. Biroq bul ayağına çıqqan işti Iosif Stalin 1930-jılı toqtotup qoyot. A bügün kirillisanı je orus alfavitin slavyan tektüü 7 mamleket: Belarus, Bolğariya, Makedoniya, Rossiya özü, Serbiya, Uqraina, Çernoğoriya jana eks-sovettik Qazaqstan, Qırğızstan, oşondoy ele Monğoliya qoldonot. Atalğan künqorsuz ölkölördön başqa da orus aribin Ğruziyanın amirindegi Abhaziya, Tbilisinin başqaruusun çanğan Tüştük Osetiya jana Moldovanın biyligin taanığısı kelbegen Pridnestrovye qoldonot. Beregi üç region teñ Orusiyağa açıqtan açıq ıqtağanın jaşırbayt.
Totalitarizmdin Möörü
Orus ğrafikasınan ketüünün sayasıy jüyösünö baylanıştuu bir neçe jolu özümdün başımdan ötkön faqtığa toqtolo keteyin. Joldo jürgöndö janıma taqay kitep ala jüröm. Uçaqta, je avtobusta, je poezdde, je metrodo baratqanda janaşa oturğan amerikalıqtar menen Batış evropalıqtar menen baarlaşa qalğanda, qolumdağı kitepke qarap: “Siz orussuzbu?” je “Siz Rossiyadan bolosuzbu?” dep suraşqan uçurlar köp ele boldu. Al emi murdaqı “sosialisttik lagerge” kirgen Çığış Evropa jarandarının “Murdaqı SSSR quramındağı respublikalardın birinensiz ğo?” deşet. Qızığı, anğlis tilindegi, tağıraaq aytqanda, latın aribindegi kitep mınday suroonu jaratpayt. Emnege debeysizbi?
Bügün sebebi düynö jüzündö 2.6 milliard kişi (bul jalpı 7.5 mlrd eldin 36%) latın aribin qoldonot. Qıtay ieroğlifi, devanajari jazması (Indiya) jana arap aribin qoldonğon eldin sanı boljolduu birdey ele: 1 milliardğa jaqın kişi (14%). Kirill aribin 300 million (4%) jana dravidian jazmasın 250 million (3.5%) kişi paydalanat. (http://www.worldstandards.eu/alphabets/)
Orus alfavitine ö, ñ, ü tamğaların qoşup, qırğız alfavitin tüzüüdö ketirilgen kemçilikter qırğız tilinin avazına zıyan keltirgenden başqa da köptögön sözdördü tuura emes aytqanğa, atügül jeerigenge jol açqanın bügün eç kim dele tanbastır (1940-jılı Orus ğrafikasının negizinde tüzülgön qırğız alfaviti 1940-jılı qoldonuuğa kirgizilgenden beri keregeleş qazaq, özbek, uyğur tilderinen, andan arıraaqtağı türkmön, azerbayjan, tatar, başqır jana başqa tilderden qançalıq alıstatqanı özünçö izildöönü talap qılat). Buğa ilimdin doqtoru Abdıkerim Muratovdun “Ruheş” saytında jarıyalanğan arğumenttüü maqalası dalil. Köpçülük oqurmandar al maqalanı oquğan bolso da, alfavittin tilge tiygizgen kesirine baylanıştuu A.Muratovdun arğumentterine qayrıluu artıq bolboyt dep oyloym. Alar mına:
“5. 1928-1940-jıldarda çıqqan basma produqsiyaların tüp nusqada oquy berüügö jetişebiz.
Azırqı alfavit qamsızday albay jatqan eki türdüü aytılıştağı tıbıştar "Кк – Kk" bolup, "Ққ – Qq" bolup, jazılıp, oqulup “kirpidegi” jumşaq tıbış menen “qarğadağı” qatqalañ tıbıştı ayırmalap qalabız. Uşunday ele bötönçölük Гг – Gg jana Ғғ – Ğğ menen da ajıratılıp qalat.
"Э-э" tamğaların alıp qoysoq da bolo beret, anın ordun E-e qamsızday alat: Ene, elek, eşik dep jaza berebiz, baldardın başın adaştırbay.
Abdan köp sözdördö kerektelüüçü "Aa" tıbışınan başqa "Ää" degen tamğa menen belgilenüüçü tıbış bar. Oşol tıbıştın tamğası joq bolğonduqtan, misalı, Qoçqordon çıqqan Moldo Qılıçtın ırlarındağı zärde, ğäzäl, äväz, därä, mäzä, däjääl, pänä, şäkirt j.b. köptögön sözdördü tuura emes jazıp, tuura emes oqup kelebiz.”
Oqumuştuu-pedağoğdun beregi ilimiy arğumentterine men bir-eki misal qoşo keteyin. Qadamjay rayonunda Qan ayılı (sovet mezgilinde şaar tibindegi posyoloq) bar. Qan ayıldın sovet doorunan berki ırasmiy atalışı. Bul çölkömdün eli Qandı içkilik dialektinde Qän dep aytışat. Qän degendi uqqan el “aa, bul jerde ken bar eken” dep bilet. Azırqı atalışı boyunça qızıl jayan qandı eske salat. Je “Manas” eposundağı badana (dene) sözün alalı. Manasçılar aldağı sözdü bädänä dep aytışqanınan men qıpınday da kümön sanabaym. Anı azırqı jazılışında badana dep jazsaq je oqusaq, eldin köbü tüşünbösü qaletsiz. Mınday misaldar on je jıyırma emes, miñdep tabılat. Oşon üçün Jeenbay Muqambaevdin fundamentalduu emgegi — “Qırğız tilinin dialektologiyalıq sözdügünö” kirgen 32 miñdey sözdün köbü dialekt delip, daliste jatpaybı!
Oşon üçün qırğız tili özünün tabigıy formasında önüügüsü jana jaş muun ene tilinde tuura süylöösü üçün biz da jañı alfavitke — latın aribine ötüübüz jana kirillisadan mümkün boluşunça tez arılışıbız şart. Sebebi, professor Sırtbay Musaev aytqanday, bul eñ aldı linğvistikalıq zarılçılıq. “Biz qoldonup jatqan alfavitte bizdin tilibizdin tabiyatına ılayıq kelbegen tamğalar köp… Ekinçiden, sayasıy masele, taqtap aytqanda, mümkün boluşunça tegi jat tildin, özgöçö, orus tilinin taasirinen boşonuu” üçün latın jazmasına ötüü kerek dep tüşündüröt filoloğ-ilimpoz. (Qarañız (şilteme orus tilinen qotoruldu):
Orus ğrafikasındağı 17 tamğa latın aribinde bar ekenin eske alğanda, uluu-kiçüülörgö jañı tamğanı üyrönüü çoñ qıyınçılıqtı jaratpayt.
Albette, bizdin erktüü Qırğızstandın oqumuştuuları 1930-jıldarı ketirilgen kemçilikti oñdop, qırğız tilinin fonetikalıq özgöçölügünö toluq ündöş alfavitti iştep çığarı şeksiz. Anüçün tamğa köböyüp ketti degen arğument joltoo bolboş kerek. Antkeni, men 20 jıldan aşıq jaşap jatqan Çehiyanın alfaviti 42 tamğadan, çehterdin ağayini slovaqtardın (Slovakiya) alfaviti, diaqritikalıq simvoldordu (tamğalardın üstündögü qoşumça belgilerdi) qoşo eseptegende 46 tamğadan turat. Bul Evropanın toltosunda jaşağan slovaqtar menen çehterge dialekti qoyuñuz, ğovordun özgöçölügün saqtooğo mümkündük bergen. Anın bir dalili. Bir meretebe Çehiyanın batışındağı Domajlise (çehçe — Domažlije) şaarında Hodsqo muzeyine barıp qaldım. Muzeydin Etnoğrafiya bölümündögü eksponattardı qarap jürsöm, zaldağı qızmatker zayıp: «Men sizge bir qızıqtuu nerse qoyup bereyin. Tıñşap körüñüzçü”,- dedi. Emne boldu eken dep, dinamikte jañırğan çeh tilindegi sözdördü 3-4 münöttöy tunjurap uqtum. Al toqtoğondo muzeydin orto jaştağı qızmatkeri: «Siz bizdin Domajlise ğovorundağı sözdördü bayqadıñızbı?” — dep surabaspı. Men ağa anday deñgeelde çeh tilin bilbegenimdi aytıp aqtandım. Domajlise ğovorunun saqtalıp qaluusu — XIV qılımda Yan Ğus tarabınan reformalanğan Çeh alfaviti jalpı çeh tilinin fonetikalıq özgöçölügünö toluq joop bergenine baylanıştuu ekeni kümönsüz. Qırğız tili da latın aribine ötüü menen özünün ezelki qasietine qayra kelet dep işenem.
Praha Şaarı
Maqalanyn tüp nusqasy: Амирбек АЗАМ уулу: Латын арибине өтүү – зарылдык
