MAMLEKETTİK AQIL-ES JANA MAMLEKETTİK PARASAT

Erteň - malekettik jana qoomduq išmer Turdaqun Usubaliev’din 100 jıldığı. Bul maqala Turdaqun Usubalievič’tin közü tirüüsündö 80 jıldıq maarakesine arnap jazılğan. Maqala “Zamandaš” žurnalına čıqqanda Turdaqun Usubalievič özü oqup, ıraazıčılığın bilgizgen ele. Ušul maqalanı sizderdin nazarıňızdarğa sunuštaym.

---

Facebook posttun avtoru: Qanıbek İmanaliev

Körünüktüü mamlekettik jana qoomduq išmer Turdaqun Usubalievdin sayasiy didarına sürtümdör.

 

Aq taajıčan padıša

 

Kimdir biröönü birinči körgöndögü elesi kiyin qanča ubaqıt ötsö da ošol boydon köz aldıňa ayrıqča tartıla bereeri anıq emespi.

1983-jıldın yanvar ayında borbor šaarda «Qırğız ulutundağılardan askerdik ofiserlerdi dayardoo» boyunča respublikalıq keňešme bolup, 7 – 8-qlassta mıqtı oquğan baldar delegat qatarı kelip, aldıňqı qatarda oturğandıqtan birinči sekretar T.Usubalievdi jaqından körüp süyüngönübüzdü aytpa. Ayrıqča, qalıpqa salıp jasap qoyğondoy quuday appaq čačı esimde qalıptır.

Kiyin 1986-jılı QMUnun studenti kezibizde Lenin kitepqanasınan čığıp kelatıp Turdaqun Usubalievičti joluqturduq. Adegende al kiši qantip ele kitepqanağa kelsin dep oylodum. Biroq čačınan taanıdım. Mınday appaq čač ušunday taramı (прическа) menen ušul ele kišide bolušu mümkün dedim. Sırtta qar mamparlap jaap turğan. Al kiši šašpay qarapayım, qaadaluu basığına salıp, basqan sayın qırtıldap jaš qar ün čığarıp, biz qurstašım ekööbüz artınan kelattıq, je taanıšqanğa, je aldına ozup čığıp učurašqanğa batına albay. Qantse da padıšalıq sür bar da. Jarıqtıq kiši, čač taramım buzulup qalat degenibi, baš kiyimsiz kelgen eken. Quuday čačına qar mamparlap jaap jatsa, timele uluu tooğo appaq qar jaap jatqanday bizge bir keremet körünüp kelattı.

Andan beri nečen suular ağıp, qanča jıldar öttü. Al insan menen kenen baarlašıp süylöškön učurlar boldu. Biroq bayağı padıšalıq parasatı üčün atayın jasalğan taajı sımaq (корона) čač taramı eč özgörbögön. Anısı toqtoo basığına, parasattuu boy-kelbetine qup jarašıp kelet. Sırtınan bir qarağan adamğa bul kišinin ömürü da dal ušul qalıbınan jazbağan basığınday bir qalıpta ötkön tarizde. Tüpkülügündö anday emes eken ğo…

 

Temirdey sayasiy erk

 

Qırğız jergesinde eň biyik sıy bolso anı adep mına ušu kiši kördü. Sebebi 25 jıl mamleket bašında, biylik töründö bolbodubu. Teskerisinče, egerde eň oor sayasiy zapqı bolso, anın ačuusun ušu kiši tarttı. «T.Usubaliev» degen biyik čepti qorğoğon jooker sıyaqtuu bašın sayıp qorğodu. El aldında aq ekenin dalildedi. Čökpödü. Bökpödü. A bolboso je akimdik, je ministrlik qızmattan ele tüšüp qalsa infarqt bolup, je qan basımı kötörülüp, keede ičip, čünčüp ketken er-azamattarıbız dele kezdeše qalıp jürböybü. A bizdin qaarman taqtan ketse da, baqtan ketpeptir.

Bolboso al qızmattan ketkende, ne degen ğana künöölör qoyulbadı, atügül ülkön qılmıšker qatarı qaralbadı… Maselen, Sultan Ibraimovdu, B. Muratalievdi M.Qoňurbaevdi öltürtköngö šektüü! Ejesine mamlekettin esebinen üy salıp bergen! Aq-Suuda villası bar! Tuulğan jeri Qočqordu aylanta 11 qm asfalt jol salğan j.b.u.s.

Qommunisttik partiyanın maňqurtčuluğu ušuğa jetip qalğan eken, jetekčini: «Nege joldu buzdu, je čala saldıň, je jolğo degen aqčanı jep aldıň» – dep künöölösö bolot. Al emi Kremlden kelgen partdesanttar: «Emne üčün T.Usubaliev Frunze – Bıstrovqa daňğır jolun salat» – dep ayıptašpadıbı. «Emne üčün Frunzede Alamüdün, Oš, Orto-Say bazarın qurat» – dep künöölöšpödübü. Munusu da meyli ele, ošondoğu partiyalıq jetekčiliktin buyruğu menen T.Usubalievdin jazğan kitepteri kitepqanalardan čoğultulup alınıp, A.Gitlerdin kitebin örttögöndöy otqo salıšpadıbı! Mına ošonun keesi özü ele kečee tarbiyalap östürgön qadrlar boluču. Özüň baqqan küčügüň čoňoyup it bolğondo özüňdü qapsa qanday jaman! Sayasiy čıqqınčılıq jana eki jüzdüülük, eň naadandıq emne ekenin kördü. Öz qılğan iš öz bašına muš boldu. Adam bolğon soň anın da jürögü mıjıqqan čığar. Sınaldı, biroq sınbadı. Čıyrıqtı, biroq čıyraldı. Sebebi bul insandı qorğoy turğan jerde – aqıyqattıq, Köktö – Qudayı bar ekenine išendi.

 

Birinči uluttuq dolboor

 

Qambar-Ata–2 GESinin quruluš išteri tasmağa tüšürülgön «Birinči uluttuq dolboor» attuu reklama kününö joq degende 5 – 6 ireet körsötülgönü menen mından jarım qılım ilgeri ele čınığı birinči uluttuq dolboor T.Usubaliev tarabınan baštalıp, Toqtoğul suu saqtağıčı, Toqtoğul GESi jana qasqadı qurulğanın qırğıziy es-tutum ali unuta elek čığar.

Azır narqı ekonomikalıq suverendüülükkö tete bolup qalğan Toqtoğul qurulat bele je qurulbayt bele, eger T.Usubalievdin čečkindüülük pozisiyasın anıqtağan mınabu oquya bolboso. Bul oquyanı ošondoğu rayondun birinči qatčısı, marqum Maten Sıdıqov aytıp bergen ele.

… Toqtoğulda suu saqtağıč qurulmaq bolup, ayıldar too etegine köčürülüp baštayt. Aqsaqaldar emi ata-tegibiz, mürzölör suu astında qalmaq bele dep sööktördü da köčürüp baštayt. Ošondo aqıl-eske anča sıya berbegen, bir šumduqtuu oquya baštalat. Kömülgönünö bir qanča jıl bolso da, kečee ele jerge qoyulğansıp et-terisi söögünön ajırabağan öspürümdün tulqu boyu tabılat. El ızı-čuu čığat. Alay-dülöy tüšöt. «Arbaqtardı ordunan qozğop, ušunday bolup oturat, ata-babanın naalatına qaldıq. Bul jerden emi köčpöybüz» – dep, Toqtoğul dolbooru qorqunučqa duušar bolot. Jergiliktüü qalq rayonduq jetekčilikti da uqpay ızı-čuu ulam ırbağanda T.Usubalievge qabar jetip, al kiši özü kelip el menen joluğat. Baarına ilimdin da, partiyanın da, qırğızdın tili menen da süylöšüp, eldi tınčtandırıp, ınanımduu dalilderdi aytıp, daanıšmandığın dalildep qaytqan eken. Bolboso, bügün düynölük deňgeeldegi gidroelektrostansiyalardın biri bolğon Toqtoğul GESinin qurulušu kümön bolup qalar ele.

Köp ubaqıttan beri ele ekonomikalıq reformalar jönündö söz bolup, anın alğılıqtuu (prioritettüü) bağıttarı tuuraluu aytılıp kelet. Ölköbüzdün özöktüü tarmaqtarı ötkön qılımdın 70-jıldarı ele T.Usubaliev tarabınan negizdüü anıqtalğandığın moynubuzğa alğanıbız iygi. Al bağıttar qaysılar? Eň iride – energetika, too-ken öndürüšü, turizm, tekstil önör jayı jana ağrardıq tarmaq.

Emi mintip jarığıbız qančalıq köbüröök öčkön sayın T.Usubaliev energetika tarmağı üčün ubağında ošončoluq opol toodoy iš qılğanın aňdap turubuz.

Azırqı sayasatčılardın maydačıldığı ulam arbınıraaq bilingen sayın Turdaqun Usubalievdin baraanduu qaraanı ošončo ulam qabelteň körünüüdö.

Je bolboso 1990-jıldan beri ele krizis üstündö kelatabız. A emne üčün T.Usubaliev jetektegen 25 jıl ičinde eč qanday krizis bolğon emes. Je bu kiši aqjoltoy, ayrıqča jolduu bolğonbu? Balkim, al insandı ošo doordo jetekči qılıp alğan Qırğız SSRi jolduu bolğonbu?

 

Sosialisttik renessans

 

Qırğız ömüründö eki door özgöčö ekenin salıštırğım kelet. Birinčisi, Uluu qırğız qağanatı. Düynönün bir burčun düňgürötüp, ošol doordoğu eň mıqtı qural jabdıq menen quraldanğan jookerleri ele jüz miňge jetip, Aziya čölkömü qırğız dübürtün uqqanda jürögü düküldöp turğan zaman. Qırğızdın kelkeli kelgen zaman. Ekinčisi, ooba, din jana adam erkindigi joq bolso da, jeke menčik uquğu čektelse da toluq qanduu suverendüü bolboğon menen mamleketibizdin ekonomikalıq bazası jana infrastruqturası tüptölgön mezgil. Bul 1960 – 85-jıldarğa tuura kelet. Ne degen iri öndürüštör, ilimiy-ağartuu, madaniy, salamattıqtı saqtoo mekemeleri, baylanıš tüyündörü, joldor, elektr liniyaları salınıp, batıš-čığıš ölkölörünön kem qalbağan injenerdik qadrlar ösüp jetildi. Jılına öndürüš kölömünün ösüšü 6 – 7 payız bolğon Tüštük Qoreyanı azır «ekonomikalıq keremet» qatarı aytıp kelišüüdö.

Turdaqun Usubalievič respublikanı jetektegen 25 jıl ičinde eň tömönkü ösüš 4,2 payızdı, al emi eň joğorqu ösüš 8,5 payızdı tüzgön. A bul «čudo» emespi?.. Elüüdön ašıq ölkögö özünün ¬¬öndürüš produqsiyasın eksporttop, jigerdüü (dinamikaluu) önükq¬ön ölkögö aylantıp, al turğay egindin ar gektarğa alğan tüšümü 27 sentnerge jetip, Orusiyanı, Qazaqstandı artta qaltırıp, SSSR ičinde birinči orunğa čıqqanın tarıhıbız bügün tana albayt ğo.

Je baš qalaanı alalı. 60-jıldarğa čeyin Frunze šaarı tüštügü temir jolğo araň jetken, tündügü BČQ menen čektelgen azırqı rayborbordon anča ayırmalana berbegen qalaa bolğonun uluu muundar eskerip kelet. Künü bügün da Biškek šaarının ajarın ačıp turğan imarattardın demilgečisi da, arhitektoru da, prorabı da T.Usubaliev emey kim ele? Al qaysı imarattar: Orto Aziyadağı jalğız Qardiologiya borboru, Politehnikalıq, Medisina institutu, Ilimder aqademiyası, Ğumanitardıq, Qırğız-Slavän universiteti, «Učqun» aqsionerdik qoomu, Profsoyuzdar imaratı, Mamlekettik arhiv, Tıšqı išter, Qorğoo, Qoopsuzduq jana ički išter ministrligi, avtovoqzal, QTR, büt kičirayondor, Manas, Almatı, Čüy, Baytik prospektileri, «Isıq-Köl», «Dostuq» meymanqaları, «Ala-Arča» rezidensiyası, Borborduq kitepqana, dramteatr, filarmoniya, körköm muzey, «Rossiya», «Manas» kinoteatrları, Sport sarayı, Ala-Too, Jeňiš ayanttarı, «Ayčürök» sooda borboru, «Manas» aeroportu j.b.d.u.s.

Unikalduu squlpturaları jana jašıl baq-daraqtarı menen künü bügün da Biškek qalaası Orto Aziyada qooz šaarlardın biri bolup eseptelet.

Biylik kimdir biröö üčün – uqmuštay qumar, a biröögö baš aylantqan – biyiktik, dağı biröögö baylıq toptoo üčün berilgen instrument bolso, al emi T.Usubaliev üčün öz jöndömün körsötüp, eline opol-toodoy qızmat qıluu üčün bir berilgen ele tarıhıy šans boluču. Al mümkünčülüktü ötö saraňdıq menen paydalandı.

 

S.Jigitovdon bir šiňgil

 

Qantip ele 25 jıl ičinde T.Usubaliev bir jaňılbay qoybosun, bu kiši dele pende emespi degen oy ketet. Ušuğa baylanıštuu marqum Salijan akenin bir tamašası eske tüšöt. Belgilüü qoomduq išmer Išenbay Abdrazaqovdun 60 jıldıq maarakesinde S.Jigitov tamada bolup eldin boorun ezip, anan T.Usubalievge söz bereerde mınday dedi: «Azır tükünčö biy, balanča baatır dep atabız, alar ašıp ketse bir uruu je bir örööndün baatırı bolğon. Mına čınığı baatır bu – T.Usubaliev. Ezeli birikpegen qırğızdı ušu kiši biriktirip, 25 jıl boyu «qıňq» ettirbey bašqarıp turdu. Biroq bu kišiden da kemčilik ketti. Maselen, Turdaqun Usubalievič qızmattan keteeri menen özü östürgön qadrlardın baarı satıp ketti. Özünö qaršı čığıštı. Ošondo jalğız men T.Usubalievdi qorğop gezitke jazdım. Ošol maqalamdı körüp alıp aqsaqal «Attiginiň, ušu balanı učurunda qızmatqa kötörüp qoysom bolmoq eken dep öküngön čığar…» degende el qıraan-qatqı küldü.

Sayasatčı iride sözünön, keede pozisiyasınan, ayrıqča alqımınan jaňılat. Qızmattan keteeri menen qıltaq izdegen kremldik «desantura» jana kiyin jergiliktüü «agentura» menen birigip T.Usubalievdin išmerdiginen eč kine taap, atına köö jaba alıšpadı. Bul anın sayasiy opponentterinin alsızdığı emes, teskerisinče T.Usubalievdin küčtüülügü jana elinin astında abiyirinin taza ekendigi boluču. Balkim, bul insandın išmerdiginde dele mayda-čüydö müčülüštüktör bolğon čığar. Biroq mamlekettin qızıqčılığına tuura kelbegen qaysı bir kemčiligi doqument je dalil türündö bolso emdigiče taap čığıšarı aygine emespi.

Albette, «qommunisttik moral» učurunda büt ele mamlekettik qızmatkerler taza ištegen degender čığar. Anday bolso, alıs ketpey Özbekstandağı «adılovčular», je «pahta mafiyası», je tigi Azerbayjanda (M.Voslenskiydin «Nomenqlatura» kitebin qaraňız, M. 281-bet) rayqomdun 1-sekretarının ordu 200 000 rubl (je 800 000 dollar) turğanı aynığıs čındıq ğo. Bizdin qarman mındaydan oolaq bolğon.

Antkeni al mamlekettik ğana qızıqčılıqtı tuu tutup dünüyökorluq oorusuna azğırılğan emes. Aq süylöp, adilet biylik jürgüzüp, adal jürüü ar kimdin qolunan kele berbeyt. Bul Usubalievdin eň zor köönörbös qapitalı.

 

T.Usubaliev – № 1 publisist

 

Mından 7 – 8 jıl murun žurnalistika adistigine bilim alıp jatqan studentter menen joluğušup qalsam: «Siz Qırğızstanda №1 publisist dep kimdi esepteysiz?» – dep suroo menen qayrılıštı. Men: «Turdaqun Usubaliev, išenbeseňer al jazıp čığarğan 4 tomduğun baraqtap čıqsaňar» – dep joop berdim.

Antkeni a kiši tajrıybaluu dasıqqan žurnalist qatarı (učurunda «Sovettik Qırğızstan» gezitinin baš redaqtoru bolup ištebedi bele) ar bir maqalasında sözgö, kötörülgön problemağa, logikalıq ıraattuu oy jügürtüügö, statistikalıq maalımattarğa ötö dıqat, etiyat mamile qılıp kelet.

Sayasiy opponentteri ağa qančalıq köö japqanğa araket qılıp, adamdıq arietine šek keltirse da T.Usubaliev emosiyağa aldırıp ašepke sözdü qoldonboyt, biröönü mazaqtooğo jol berbeyt, atügül maqal-laqaptı da öz jönü menen paydalanat. Stilistikası, ütürü, čekiti da öz ordunda.

Eň negizgisi žurnalistikadağı mayda-čüydö maselege aralašpayt. Jazılğan oy-pikirleri omoqtuu jana masštabduu. Keede mamlekettik deňgeelde čečim qabıl aluunu talap qılat. Maselen, qaysı bir jılı Qırğızstanda qızılča östürüünü qayra jandandıruu temasındağı maqalası gezit betinde jarıq körgön soň, al problemanı Ökmöt öz keňešmesinde qarap, atayın toqtom qabıl alğan.

Bul sıyaqtuu aqtualduu ondoğon statyaların ayta ketse bolor ele. Ooba, mınča köp maselelerdi čečip, köp quruluštardı quruuğa jetišüünün negizgi sebebi: «Bu kiši biylikte 25 jıl uzaq turğan» – dep aytqandar da bolor. Anda Orto Aziya mamleketterinde kim qanča jıl biylikte turğanına köz jügürtölü. Dinmuhamed Qunaev (Qazaq SSRi) – 1960 – 1986, Muhamednazar Ğapurov (Türkmönstan) 1961 – 1982, Šaraf Rašidov (Özbekstan) 1959 – 1983, Japar Rasulov (Tajikstan) 1951 – 1982.

Alar dele Qırğızstandın birinči sekretarınan ašsa ašıp, biroq uzaqtığı jağınan kem ištešpeptir. Biroq D.Qunaevdi aytpağanda baarı teň T.Usubaliev sıyaqtuu öz jurtu üčün baraanduu iz qaltıra alıštıbı? Ošondoy sıy-daňazanı körüünü tağdır buyurdubu?

 

Mayramdalbay qalğan maarake

 

1999-jılı T.Usubalievdin 80 jıldığın belgilöö boyunča mamlekettik deňgeelde qomissiya tüzülüp, dayardıqtar körülüp jatqan ele…

Anan bir künü ele aqsaqal öz maarakesin belgilöödön baš tarttı. «Menin qırğız elim bašına iš tüšüp, Batkende diniy ekstremistter toptoru bizdin jookerlerdin ömürün qıyıp, bir qančası ali barımtada jatsa men qantip toy qılmaq elem» degen maanide özünün qabıl alğan čečimin tastıqtadı. Jeňil, üstürtön qabıl alğan kišige bul piar-qompaniya sıyaqtuu qabıl alınıšı mümkün ele. A tüpkülügündö öz ömürün elinin ömürünön ayrıp qaray albağan, naqta kemenger insan ğana ušunday qadamğa bara almaq.

Biroq bul oquyadan eki aydan soň Isıq-Köldün Qara-Oy ayılının eteginde qadimki ata-tegi Qalığul oluyağa ajayıp estelik ornotulup, andağı altı oblus elden aqsaqaldar kelip, musulman parzı menen quran oqutuldu. «El oozunda elek joq» degendey, bir ayıldıq aqsaqal aytmaqčı, birinči sekretar kezinde ele T.Usubaliev ušul jerden tündösü ötköndö quran oqutup, bata qılıp ötčü eken.

Aytmaqčı, Usubalı aqsaqal uulu Turdaqun qızmatta kezinde bir attuu-baštuu adamdan balası qanday ištep jatqandığı tuuraluu surap qalat. A kiši bolso: «Uuluňuz mıqtı ištep atat, el qoldop atat, qommunisttik partiya qoldop atat» – dep maqtap joop berse, anda qılım jašağan 1-qatčının atası: «Ooba, biylikte tursa eli qoldoyt da, qantip qoldoboy qoysun. Eň obolu arbaqtar qoldoy jürsö boldu, arbaqtardı unutpay jürgülö» – dep nasıyat kebin aytqan imiš.

Sovet mezgilinde ofisialduu maalımat bulaqtarınan bašqa eldik «internet» ošondo ele ištečü emes bele. Ikayalar, legendalar, ırlar aytılču. Biz mektepte oqup jürgöndö mınday bir legenda tarqağan, aytor, qalp-čının kim bilsin. Turdaqun Usubaliev čet elden kelgen delegasiya menen Narınğa baratsa atası ötö jupunu kiyinip, ešek minip jol jeeginde ketip baratıptır deyt. Delegasiyanın közünčö mašinanı toqtotup učurašqandan uyalğanbı, taanımaqsanğa salıp ötüp kete berišet. Biroq uulunun «Čayqa» mašinesin jazbay taanığan atası mintip aytqan imiš:

«Ešek minip epeňdep,

Men da ötörmün düynödön.

Čayqa minip čalqalap,

Čoňdor da ötör düynödön».

Ooba, düynödön kimder kelip, kimder ötpöyt. Biroq ata üčün ömürün eline arnağan uuldu tarbiyalap östürüü ülkön ırısqı emespi. Bir kelgen ömürdö öz eliňe ölbös-öčpös qızmat qılıp, andan qanağat aluu qanday baqıt!

 

«Mamlekettik» degen emne?

 

2200 jıl ilgeri «qırğız» etnosu köz jarıp, Barsbektin tušunda VII qılımdın bašında bir küyüp-janıp, VIII – IX qılımdarda «Uluu qırğız qağanatı» doorunda güldöp-ösüp, anan 1508-jılı Tağay biydi (Muhammed Qırğız) biy kötörülgöndö bir köröňgönü jaňırtıp, kiyin sovet biyligi kezinde sivilizasiya ağımında önügüp, 1991-jılı ğana erkin mamleket bolğon Qırğız ölkösünün kelečekke alparču uluttuq jolun ali bügün da tappay jürgöndöybüz.

Mamlekettüülük, bul jön ğana qalqtın sanı, territoriyası, uquqtuq negizi, ček arası, mıyzamduu biyligi menen čektelbesten, al eň iride intellektualdıq jana ekonomikalıq qategoriya ekenin emi aňdap oturğandaybız. Degen menen mamlekettin qudureti neft, ğaz, altın sıyaqtuu čulu baylıq menen emes, obolu aqıl-es, aň-sezim tüšünügü menen ölčönsö kerek. Bolboso, qanča baylığı turup quday surap kün körgön eče mamleketter bar (maselen, Afrika ölkölöründö). Je teskerisinče jaratılıš baylığı joq turup güldöp öskön ölkölör bar. Maselen, Izrail, Finländiya je Singapur… Demek mamleket qudureti birinči kezekte uluttun aň-sezimi, aqıl-esi, ıntımağı, ruhu, namısına baylanıštuu bolso kerek ğo.

Anday bolso mamlekettik aqıl-es degen emne? Al qantip jaralat? Qan menenbi je bilim menenbi?

Mamleketčil (ğosudarstvennik), mamlekettik pozisiya, mamlekettik qızıqčılıq degen tüšünüktör biz üčün prioritetpi? Bolso, kimdin misalında?

Bizde mamlekettik ideal barbı? Bolso qana?

Mamlekettik parasat (solidnost) jana mamlekettik joopkerčilik, ınsap bizge münözdüübü? Mamlekettik tilekteštikči?

Sayasatčılarıbız abdan köp. Kimisi mamlekettik išmer? Iškerler köp, a išmerler qayda?

Alardın baarında ele mamlekettik deňgeel je mamlekettik tajrıyba, mamlekettik bedel barbı?

Mamleketibizdi qantip saqtap qala alabız?

Degi ušul sıyaqtuu oy tüyšöltkön joopsuz suroolor arbın. Buğa kim taq joop beret alat?

Albette, ötölgölüü öz ömürünün misalında bul suroolorğo eň tatıqtuu jooptu jurt aqsaqalı Turdaqun Usubalievič bere aları šeksiz. Demek, al kišinin ali aytılalek kemenger oyloru arbın.

A biz bolso ali da bolso mamlekettüülük üčün sınaqtan ötüp jatqandaybız.

 

ÖMÜR – KÜRÖŠ

 

Ömür – küröš. Törölgöndön ömürdün soňqu köz irmemine deyre. Qas-qas basıp, butqa turuu, jaqšı oquu, kesip tandoo, mıqtı ištöö üčün küröš. Keleček üčün, tosqoolduqtu jeňüü üčün, ataandašıňa jeňdirböö üčün küröš. Namıs üčün küröš. Tatıqtuu jašoo üčün küröš. Je otun, tezek jıyıp, qıštan esen čığuu üčün küröš. Jana dağı soňuna deyre bütpögön küröš. Jumušču kün adatta segiz saat bolso, al emi ömürün eline arnağan mamlekettik išmer üčün küröš kününö 24 saat boyu ulantılat. Turdaqun Usubalievič bolso ušu 90 jıldıq ömürünün deerlik 60 jılı mamlekettik išmer qatarı küröštö kelatat. Čaalıqpay, čalınbay, čarčabay, čaňqabay. Turdaqun aqsaqal 90 jaš torqoluu quraqta ošol küröštün baarın «9:0» esebinde utqan Uluu Qaarman sıyaqtanat. Mınday jemištüü tağdırğa ar kim ele egeder bolo berbeyt. Balkim, jüz miňdin biri, a mümkün, beš million adamdın biri ğana… Emi bir «top» kirgizse ele esep «10:0» bolmoqču. Mınday uluu utuštun küyörmandarı oğole köp čığar… Ilgeri ümüt menen anda 2019-jıldın küzün kütö turalı, ičibizden tilek qılıp.

Uluu Čerčillden: «Sayasatčı menen mamlekettik išmer emnesinen ayırmalanat?» – dep surasa: «Sayasatčı kiyinki šayloonu oyloyt, al emi mamlekettik išmer kiyinki muundun jašoosun oyloyt» – dep joop bergen eken. T.Usubaliev aqsaqal azır da Qırğızstandın kelečegine baylanıštuu tümön oylor menen tüyšölüp kelet. Antkeni al čalağayım sayasatčı emes, tubasa mamlekettik išmer.

 

P.S. Ušul maqalanı jazıp jatqanımda sayasatqa aralašpağan, biroq čuquğanday söz tapqan bir bayke kelip qaldı. T.Usubaliev tuuraluu maqala jazıp jatqanımdı aytsam, qošumčalap qoyču deyt. «Bu kiši 25 jıl ičinde bayqabay ele köp zavod-fabrikalardı, bazar-sazarlardı, dükön-pükön, saray-paraylardı qurdurup salğan eken, jıyırma jıldan beri menčikteštirip, talap-tonop tügötö albay qoyduq» – deyt.

 

«Zamandaš» žurnalı, 2009-jıl.

 

Bul maqala mından bir top jıl ilgeri Turdaqun Usubalievičtin 90 jıldığına arnalıp jazıldı ele. Andan beri 95 jıldığı boldu. Murdağı jılı qıš ayında učurašıp qoyolu dep üyünö barsaq, üyü anča jılıbay, üyünün ičinde da paltosun kiyip alıp jürgön eken. Kelininin aytımına qarağananda, 12 miň som pensiya alıp, üydün svetin tölögöngö beret eken. Aqsaqalğa «Emi Sizge Joğorqu Keňeštin toqtomu menen pensiyaňızdı joğorulatıp bereli» – desek, bašın čayqap, maqul emestigin bildirdi. Andan kiyin: «Anda atı berile elek kitepqanalardın birine Sizdin atıňızdı bereli dedik elek, özüňüzdön uruqsat alalı dedik» – desek, ağa da maqul bolbodu. «Anan azır emne qılıp jatasız?» – desem, 25 jıl Birinči sekretar bolup turğanda beš ğana čet ölkögö – Italiya, Monğoliya, murdağı SSSRdin quramına kirgen ölkölörgö barğan eken, ošol tuuraluu kitep jazıp jatam dedi ele… Ošol boldu aqırqı joluqqanıbız.

Anan bügün taňğa juuq suuq qabar uqtuq: «Qılım jašap, čeyrek qılım bašqarğan qadimki Qalığul baydın urpağı Turdaqun Usubalievič qaytıš boldu» – dep.

Jatqan jeri jayluu, topurağı torqo bolsun.

Anı menen qošo özünčö bir door ketti beym.

---

Maqalanın tüpnusqası: Эртең - малекеттик жана коомдук ишмер Турдакун Усубалиевдин 100 жылдыгы.