Поиск
Fin keremeti 2.0: Fin mektebindegi iygiliktüü reformalardan düynö emneni üyrönö alat?
- 1 нояб. 2019 г.
- 5 мин. чтения
Bilim berüü sayasatı boyunça el aralıq ekspert Pasi Salhberg'din “Fin keremeti 2.0: Fin mektebindegi reformalardan düynö emneni üyrönö alat?” (anglisçesi “Finnish Lessons 2.0: What Can the World Learn from Educational Change in Finland?”) atalışındağı kiteptin qırğızçası bügün, 1-noyabrda jarıq kördü. Nazarıñızdarğa kiteptin qırğızçasına Nazarbaev universitetinin professoru Düyşön Şamatovdun baş sözü sunulmaqçı.
Avtor: Орозгүл Арстанова
Bul kitep Pasi Sahlberg attuu Finländiyalıq bilim berüü adisi tarabınan jazılğan. Düynö dürbüsündö turğan PISA (Oquuçulardı baaloonun el aralıq proğramması, anglisçesi Programme for International Student Assessment) sınağında sap başına çıqqan fin bilim berüü sistemasının iygilik sırları emnede? Başqa ölkölör qanday sabaqtardı ala alışat? Bul kitepte uşul sıyaqtuu jüyölüü suroolorğo joop taba alasız. Biroq oñoy jana jeñiljelpi jooptordun orduna Finländiyanın tüp özgöçölögün jana elinin aldığa umtuluuçu duhun taldap sunuş qılınat. Bul kiteptin anğlisçeden qırğızçağa qotoruluşu maanilüü jana qubanıçtuu saamalıq. Sebebi uçurda anğlis jana başqa düynö tilderinde bilim berüü jaatında köptögön mıqtı kitepter jana ilimiy maqalalar jazılıp kelüüdö. Tilekke qarşı, alardın köpçülügü qırğız tildüü zamandaştarıbızğa jetpey jatat. Andıqtan bul kitepti zamandaştarıbızğa qırğız tilinde tartuulooğo belsengen kesipteşterim Baqytbek Abdullaevge jana Elmira Abjaparovağa tereñ ıraazılıq bildiremin. Bul kitep ölköbüzdögü bilim berüü sistemasın sapattıq jaqtan jaqşırtuuda sözsüz öz ordun tabat degen aruu tilektemin. Kitep beş bölüktön turat. Finländiyanın bilim berüü sisteması, bilim berüü sayasatının ötmüşü, bilim berüü tarmağındağı adister jana bilim berüü sapatın jaqşırtuu boyunça başqa ölkölörgö ülgü bolo turğan işteri Finländiyanın özünön çıqqan adistin köz qaraşı menen açıq berilgen. Pasi Salhberg uzaq jıldar boyu bilim berüü tarmağında iştep kelatqan, fin bilim berüü sistemasının içki sırların jaqşı tüşüngön, bilgen adam. Al kişi menen el aralıq qonferensiyalarda joluğup,anın el aralıq bilim berüü sistemasın mıqtı özdöştürgön adis ekenin bayqadım. Finländiyanın bilim berüü sisteması qaçantan beri belgilüü bolo baştadı? 2000-jılğa çeyin adisterdin köpçülügü bul mamlekettin bilim berüü sistemasına köñül buruşqan emes ele. Qısqa ubaqıttın içinde ele alardın bilim berüü sistemasına qızığuunun ösköndügünün negizgi sebepterine P.Salhberg kenen toqtolğon. Finländiyanın atın çığarğan, başqa mamleketterge ülgü qılğan PISA sınağı 15 jaşar oquuçular arasında ar üç jılda ötkörülüüçü bilim sınağı. Munu Ekonomikalıq qızmattaştıq jana önügüü uyumu (OECD) iştep çıqqan, ağa qaalağan ölkölör ıqtıyarduu türdö qatışat. Bul sınaq dıqat iştelip çıqqan jana ağa qatışqan iri jana çaqan mamleketterdin bilim berüü sistemasının qanday abalda ekenin anıqtap beret.
Birinçi jolu Finländiya oquuçularının eñ mıqtı körsötküçü başqa mamleketterdin öküldörü menen qoşo finderdin özdörünö da tañ qalıştuu boldu. Sınaqqa qatışqan mamleketterdin arasınan zamatta eñ aldıñqı orunğa ee boluşu düynö köñülün burğan oquya bolup qaldı. Az ubaqıt içinde düynönün ar tarabınan Finländiya keremetinin sırın üyrönöbüz degen bilim berüü turizmi baştalıp, qança degen delegasiya birinin artınan biri Finländiyağa kele baştadı. Azırqı kündö bul sınaq köp ölkölör üçün maanilüü körsötküç bolup qaldı. Sınaqqa qatışqan ölkölör öz natıyjaların taldooğo alışıp, bilim berüü sistemasın jaqşırtuuğa araket qılışat. Adister ar qanday deñgeeldegi talquulardı ötköröt, analitikalıq maqalalar jazılat. Bilim berüü sistemasının qaysı tarmağı reformağa muqtaj ekenin anıqtaşat. Bul sınaq tuuraluu köptögön ilimpozdor izildöö jürgüzgön jana anın natıyjasında bilim berüü tarmağında reformalar işke aşqan. Misalı, M. Karli degen ilimpoz sınaqtın negizinde Norvegiyanın özünün oquu sistemasına reforma jürgüzüünü anıqtağan. Al emi L. Figazollonun iliktöölörü Fransiyadağı jana Germaniyadağı reformalar PISA jıyıntıqtarına tayanıp jatqandığın körgözdü. Oşentip, köptögön ölkölör PISA jıyıntıqtarın taldap, öz bilim berüü sistemasın jaqşırtuuğa alğılıqtuu qadam taştoodo. Bizdin qırğızstandıq oquuçular bul sınaqqa eki iret: 2006 jana 2009-jılı qatışqan. Tilekke qarşı, eki jolu teñ qırğız oquuçularının natıyjası qanattandıraarlıq bolğon joq. Eñ aqırqı orundu eeledik. Biroq oşol sınaqqa qatışqandan qanday sabaq aldıq, qanday payda alıp keldi? Bul jönündö oluttuu iliktöölör deerlik joqqo ese. Albette, aqırqı orundu eelöö qoomçuluqta ar qanday pikirler jarattı. Ayrımdar bizdin bilim berüü sistemabız önükkön ölkölördün deñgeeline teñ kele albayt dep aytıştı. Antkeni jumşalğan resurstar, şarttar ortosunda çoñ ayırma bar degen arğumentti qarmanışat. Ekinçileri bolso, bizde sovet mezgilinen beri qalıptanğan küçtüü bilim berüü sistemabız bar. Azırqığa çeyin bizdin oquuçularıbız düynölük olimpiadalarda aldıñqı orundarğa ee bolup kele jatpaybı degen sunuştarın aytıp, PISA jıyıntığı menen maqul emestigin da bildirişti. Oşol ele mezgilde biz küçtüü mektepteribizdi tandap alıp qatıştıralı, alardın natıyjaları önükkön ölkölördön kem bolboyt degen pikirdi qarmanğandar da joq emes. Qırğız oquuçuları naçar körsötküçkö ee bolğondo, bizdin bilim berüü jetekçileribiz da, köpçülük bilim berüü turistterine oqşop, Finländiyağa uçup barıştı. Emne üyrönsök bolot dep, alardın bilim berüü sisteması menen jaqından taanışıp qaytıştı. Qızıq jeri Pasi Sahlbergdin kitebinde oşondoy turistterdin kelip ketişinin paydası jönündö da keñiri söz qozğolot. Fin bilim berüü sistemasın tüşünüü üçün uşul kitepti üñülüp oquu sunuştalat. Tajrıybanı qurulay köçürüp, iygilikke jetişüü mümkün emestigi bayandalat.
Kitepte basa belgilengen Finländiyadağı özgöçölüktör tömönkülör. Birinçiden, Finländiyalıq ar qanday sayasiy je başqa köz qaraştardağı jarandardın jana toptordun eñ negizgi maselesi bolğon ölkönün baqubattuuluğu, keleçekte Finländiyanın küçtüü mamleket bolup öz jarandarının baqtıluu jana baqubat ömür sürüp jaşoosu üçün bir pikirge kelip, birige aluusu. Öz ara pikir kelişpegen taraptar da fin jaştarı sapattuu bilim alışı kerek degen oydo eç talaşpay çoğuu araket qıla bilüüsü. Ekinçisi, finder sırtqı qorqunuçtar menen qataal jaratılış şartında taqşalıp, öz küçünö ğana tayanıp, ruhaniy jaqtan bekem immunitetke ee bolğondo alğa jılarına işenişken. Dağı bir özgöçölük, Finländiyada bilim tarmağında eñ qubattuu qıymıldatqıç küç – bul muğalim ekendigi abdan jaqşı bayandalıp jazılğan. Küçtüü muğalim – küçtüü bilim berüünün özögü. Joğoru jaqtın körgözmösü menen çektelip iştegenden körö çığarmaçılıq erkindikte iştegen kesipköy muğalimder ğana sapattuu bilim bereri bul kitepte jaqşı jazılğan. Anan dağı, finderdin qalıs, adilet jana baarına teñ bolğon bilim berüünü quruuğa umtuluusu. Misalı, alardın şaar menen ayıl mektepterinin ortosunda bilim sapatı jağınan çoñ ajırım bayqalbayt. Borbor qalaa jana eñ alısqı ayıldağı mektep ortosunda ayırma ötö az boluşu – Finländiyanın eñ çoñ jetişkendigi. Bul jağınan Finländiya AQŞ, Uluu Britaniya je Rossiyağa oqşoğon iri ölkölörgö da ülgü bolo alat. Salıştırıp ketsek, 2006-jılı ötkön PISA sınağındağı taq ilimderdin misalın ala turğan bolsoq, Bişkek şaarının oquuçularının orto ballı 430 bolso, al emi ayıl jerdegi oquuçulardın ballı 300 bolğon. Ortodoğu ayırma 130 ball. Munun jıyıntığı: Bişkek şaarı menen ayıl jergesinde oquğan oquuçulardın biliminin ortosunda çoñ ajırım bar. Demek, bul Bişkekte oquğan oquuçunun sapattuuraaq bilim aluuğa mümkünçülügü bar degenden, al emi ayıl jerinde bilim berüü sapatı jaqşı emes ekeninen qabar beret. Ölköbüzdün keleçegi jönündö oylonğon ar bir jaranıbız uşunday nerselerge köñül burup, ölköbüzdün qoopsuz jana qalıs bolup özgörüüsünö salım qoşuşu kerek. Uşul sıyaqtuu taldoolordu adister qoomçuluqqa tüşündürüp, maseleni çeçüü joldorun sunuştaşı kerek. Bul bağıtta qoomubuz kesipköy sunuştarğa muqtaj. Azırqı kündö Qırğız Respublikası PISA sınağına 2024-jılı qatışa turğanı boljoldonuuda. Bul sınaqqa jön ele qatışuu maqsat bolboston, sınaqtın jıyıntıqtarına iliktöö jasalıp, bilim berüü sapatın oñdooğo sistemaluu türdö oluttuu qadamdardı taştaş kerek. Sınaqtın jıyıntığı qanday bolbosun, biz bilim berüü sistemabızğa realduu qarap, mıqtı körsötküçtörgö jetişken ölkölördün tajrıybasın eske aluu menen reformalıq araketterdi sistemaluu jana turuqtuu jürgüzüübüz zarıl.
Bul kitep düynönün aldıñqı sabında turğan Finländiyanın bilim berüü tajrıybasın dağı jaqından taanuuğa, özübüzdü taldooğo jardamçı bolot degen ümüttömün. Eñ negizgisi, Finländiyadan PISA boyunça aldıñqı orunğa çıqqandı emes, öz jarandarına qamqor mamile menen mıqtı bilim aluusuna şart tüzüp berüünü üyrönüübüz kerek. Oşol üçün bul kitepti Qırğızstandın bilim berüüsü jana jalpı ele elibizdin keleçegi jönündö oylonğon ar bir jaranğa sunuş qılam.
Düyşön Şamatov, Astanadağı Nazarbaev universitetinin professoru, bilim berüünün doqtoru (Ph.D), bilim berüünün otliçnigi
P.S Kitep tuuraluu kenen maalımattı +996550666332 tel (whatsapp) arqıluu ala alasızdar. “Fin keremeti 2.0” kitep düköndördö satıla baştadı.
