Поиск
Latın alfavitine ötüünün küñgöyü jana teskeyi
- 23 мая 2019 г.
- 7 мин. чтения
Aqırqı mezgilde qayradan latın alfavitine ötüü maselesi bayma-bay kötörülüp kelet. Deginkisi latın jazuusun qabıl aluu menen ölköbüz emne tabat? Anın artıqçılığı jana kemçiligi jönündö bul maqalada oy jorup körölü.
Avtor: Rasul BAZARBAEV
“Jañı Ordo” geziti. №05 (619), 15-fevral, 2019-jıl.
Tamğalardın Tarıhınan
Latın tamğaları b. z.ç.VII qılımda jaralğan. Alğaç 21, anan 23 qlassikalıq tamğa payda bolğon. Arab jazuusunun payda boluusu VI qılımdın baş çenine barıp taqalat. Anda 28 tamğa bolğon. Kirill alfaviti X qılımdın başında bir tuuğandar Kirill menen Mefodiydin Vizantiya padışası Mihail IIItün buyruğu menen payda bolğon dep jazıp jürüşöt. Alğaç 43 tamğa bolup, anın 24ü vizantiyalıq ustavdıq qattın negizinen alınıp, 19u qayra iştelip çıqqan tamğalar. Tarıh tastıqtağanday, kirill alfaviti jaşı boyunça tamğalardın eñ jaşı bolup sanalat.
Qırğız eli qoldonğon Orhon-Enesay, Uyğur jazuuların attap ötüp, latın ğrafikası dep atalğan jazuunu türk tildüü elderdin qoldonup qalışı jönündö kep uçuğun baştaylı. Türk tektüü elderdin alğaçqı qoldonğon jazuularının tarıhı ar qaysıl elde ar başqa. Alar qoldonğon jazuulardın içinen islam dininin taralışının negizinde jayılğan arab jazuuları da çoñ rol oynoğon. Arabça tamğalar deerlik baardıq türk tektüülörgö qoldonuu üçün jayılğan. Oqtyabr revolyusiyasınan kiyin da arab tamğaları menen jazuu jürgüzülüp kelgen. Orustar qoldonğon kirill jazuusunun negizinde latın alfavitin iştep çığıp, qoldonuu jağı 20-jıldardan baştalat. 1926-jılı Baqu şaarında ötkön türkoloğdordun I s'ezdinde türk elderi latın jazuusuna ötüü çeçimin qabıl alışat. Al — yanalif (jañı arip) dep atalğan. Sovetter Soyuzunun quramına kirgen türk elderi yanalifti 40-jıldarğa çeyin qoldonup kelişti. Latınğa ötüü oşol kezde bir ğana türk tektüülör emes, Soyuz quramına kirgen başqa uluttarğa da qoldonuu boyunça sunuştar jaralat. Oqumuştuular kirill alfavitinin negizindegi latın alfavitin iştep çığışat. Tek ğana 30-jıldarda Stalindin buyruğu menen bul iş toqtotulğan. 40-jıldarda soğuş araketterine baylanıştuu qağaz işteri jalpığa tüşünüktüü bolsun, bir tilde, birdey aripte jazılsın degen şıltoo menen slavyan jazuusu dep atalğan kirill Soyuzdun baardıq Respublikalarına tañuulanat. Al emi Soyuzdan sırtta qalğan türk elderi (azırqı Türkiyanı eske albağanda) arab tamğasında qat jazuu menen qala berişken. Türkiya SSSRdin quramına kirbese da, anın quramına kirip qalğan boordoştorunun I s'ezdinde qabıl alınğan maselege tilekteştigin bildirip, Atatürktün araketi menen 1928-jılı latın tamğasına ötöt.
Stalindi slavyan uluttarı Qudaydan kem emes körüp, sıylağandığının bir neçe sebepteri uşul jerde jatat. Birinçiden, orustar Iosif Juğaşvilinin temirdey bekemdigi menen 2-Düynölük soğuşta jeñişke jetişkenbiz dep esepteşet. Stalin — bolot, bekem degen Lenin sıyaqtuu qoşumça at uşundan ulam aytılıp qalğan degen añız bar.
Ekinçiden, Soyuz quramındağı elderde öz tili, öz jazuusu, uluttuq baaluluqtarı j. b. maseleler küç alıp, jaqındaşuu araketteri bayqalıp, ulut tıñ çıqmaları baş kötörö baştağan uçurda alardın çarasın körüp, tartipke çaqırıp qoyuu zarıldığı jaralğan. Buğa 37-jıldağı stalindik repressiya jana biz söz qılıp jatqan kirill alfaviti dalil bolo alat. Ulutu orus bolboso da dili orus Stalindin orustarğa jasağan at kötörö alğıs qızmatın uşul jerden bayqooğo bolot. Repressiya eldin qıyındarın qırıp, qarapayım qalqtın jürögünün üşün alat. Kirill alfavitine japırt ötüü — biylikti bir qolğo toptop, qaalağanday qalçooğo ıñğay tüzüp beret.
Soyuz urağandan kiyin ar qaysıl mamleket öz başınça erkin sayasat jürgüzö baştayt. Mına oşondo latın jazuusuna qayrılıp kelüü jağı türk tektüü elderde erkin oy jügürtüünün jelarğısı menen qoşo özünön-özü payda bolot. Bul ar qaysıl mamlekette ar qanday ubaqta jana türdüü köygöylör menen qoştolup, işke aşa baştayt.
Jolu Torolğon Tatarlar
Uçurda RFnın qurçoosunda qalğan Tatarstanda 90-jıldarda ele latın ğrafikasına ötüü araketteri baştalğan. Iri şaarlarda köçölördün attarı kirill menen da, latın menen da jazılğan kermekter azırqı küngö çeyin saqtalıp turat. Mektep oquuçuları latın tamğası menen jazılğan kitepterdi 2 jıl ğana oquy alıştı. 2002-jılı RFnın Mamlekettik Duması mamlekettin aymağındağı til statusun bekemdöö boyunça mıyzam qabıl alat. Bul mıyzam ölkö aymağına qamtılğan başqa uluttardın «başına çabılğan qamçı» boldu. Mıyzamda RFnın aymağında baardıq tilder orus tilinin negizinde ğana önügöt dep taq jazılğan. Buğa baylanıştuu tatarlardın latındaşuu araketteri «tupikke» taqaldı. Alardın el aralıq sotqo qayrıluuğa jasağan arketteri da tekke ketti, tağıraağı toqtotup qoyuunu suranıştı. Tatarlar demin içke qatıp qala berişti.
Qırım Tatarlarının Araketteri
Qrım tatarları da 1928-jılı latındı qabıl alıp, 11 jıldan soñ kirill alfavitine ötüşkön. 1990-jıldan baştap alarda da latınğa qayra qaytuu boyunça maseleler qozğolğon. Bul tuuraluu Uqrain Radasında «Qrım tatarlarının mejilisi» dep atalğan top tarabınan masele kötörülgön. Atalğan uyum oşol kezde ele RFnın aymağında tıyuu salınğan uyumdardın qatarına kirgen. Tağdır buyruğu menen Qrım Rossiyağa qoşulğan ubaqta «Qrım tatarlarının mejilisi» ofisialduu biylik butaqtarına kiyligişpesin degen talaptar aytılıp çıqtı. Bayağı ele öz aymağında «başqa tilderdin önügüüsü orus tilinin negizinde jürgüzülsün» degen mıyzamğa taqap, qrım tatarlarının araketterin işke aşqıs qılıp «tuşap» saldı.
Erte Qıymıldağan Özbekter
Özbekter latın ğarfikasına ötüünü 1993-jılı baştap, etap menen jürüp olturup 2010-jılı toluq ayaqtaştı. Latın tamğasına japırt köçköndön kiyin praqtika jüzündö anın ayrım jetişpegen jaqtarı bayqalğan. Jaqında özbek oqumuştuuları «reformalanğan alfavitti reformaloo» boyunça masele kötörüp çığıştı. Uçurda bul ölkönün aldığa qaray taştağan qadamı iygiliktüü bolup, latın tamğasına ötüügö araket jasağan türk tildüü mamleketterge tajrıyba qatarı ülgü bolup berdi.
Türkmöndör Da Tınç Jatpadı
Türkmöndör da qırğızdar sıyaqtuu 1928-jılı latın ğrafikasına ötüp, tildegi ayrım köygöy jaratqan tataaldıqtardan ulam 1936-jılğa çeyin alfavitti 3 jolu «tüzdöögö» tuura kelgen. Anan kirill alfavitinde jürüştü. Egemendik alğan alğaçqı jıldarda latınğa «köçüü» maselesi qayradan qozğolup, Saparmurad Niyazovdun Jarlığının negizinde jumuşçu top tüzülgön. 1993-jılı Mejiliste latınğa ötüünü 3 jıldın içinde işke aşırabız degen menen, 2000-jılğa çeyin sozulup ketken. Türkmöndör tamğa almaştıruunu el aralıq baylanıştı keñeytüü maqsatı menen motivdeştirişet. Oşol ele kezde qazaqtar sıyaqtuu bilim berüünü 3 tilde (türkmön, orus, anğlis) alıp baruu boyunça proğrammalar iştelip çıqqan. Munu menen latınğa köçsö ele orustu çanğandıq bolot degen köz qaraştın negizsiz ekendigin dalildey alıştı.
Azerbayjandar Alğa Jılabız Dep
Başqa türk tildüü elder murda arab jazuusun qoldonup kelgen sıyaqtuu azerbayjandar da arab tamğaların qoldonuşqan. Latın jazuusuna köçüü jağı bularda tee XIX qılımdın orto çeninde ele qozğolğon. Biroq, iygilik 1922-jılı kelip, 1925-jıldan tartıp latınğa ötüşkön. Oşol ele uçurda arabça jazuunu paraleldüü türdö qoldono berişken. 1992-jılı aqırındap latın alfavitine qotoruluu işi baştalıp, al 2001-jılı ayağına çıqtı.
Qazaqtar Keleçekke Qam Körüp
2018-jıldın 19-fevralında qazaq prezidenti Nursultan Nazarbaev kirillden latınğa «köçüü» tuuraluu Jarlıq çığardı. Ağa ılayıq, 2025-jılı qazaq tuuğandar latın alfavitin qoldonuuğa ötöt. Qazaq ökmötü demilgeni qolğo alıp, Uluttuq qomissiya tüzdü. Iş-çaralardın proğramması bekitilip, qamılğa baştaldı. Latınğa ötüü etap-etabı menen jürüp, tüşündürüü-maalımat işteri, qonferensiya, tegerek stol, internet arqıluu video bloqtordu taratuu sıyaqtuu maseleler «Ruhaniy jañıruu» proğrammasına qamtılğan. Keleçek maalımat tehnologiyasının, internettin qılımı ekendigin eske alışıp, «QazaqLatınKeıboard» qomplekstüü proğrammasın iştep çığışqan. Qompterdin qlaviaturasına kirillisadan latınğa ıqçam qotoruuluu boyunça atayın basqıç kirgizüü jağı plandalğan. IT tehnologiya jaatında işterdi jeñildetüü maqsatında orfoğrafiya, usulduq, atooluq maselelerdi jöngö sala turğan jumuşçu toptordu tüzüştü. Qazaq prezidenti Nursultan Nazarbaev «Keleçekke qaray köz qaraş: qoomduq añ-sezimdi modernizasiyaloo» dep atalğan proğramma iştep çıqtı. Qazaqtar orustun kirill jazuusunan baş tartıp, düynö elderi, anın içinen türk tildüü elderde keñiri qoldonulup kele jatqan latın ğrafikasına ötüünü añ-sezimdi modernizasiyaloo qatarı sanaşat. Bulardı latın ğrafikasına ötüünü keç baştaşqan degen tuura emes. 1912-jılı jarıyalanğan «Qazaqstan — 2050» dep atalğan strategiyada latın tamğasına ötüü jağın planğa kirgizişken.
QMŞ'dağı Jalğız «Aysberg»
Qırğızstan QMŞda türk tildüü elderdin içinen kirill tamğasın qoldonğon jalğız ölkö bolup qaluuda. Antkeni qoşuna qazaqtar, azerbaydjan, türkmöndör, özbekter latın tamğasın qabıl alğan bolso, qırğızdar oyğono elek. Adatta SSSRdin quramınan birinçilerden bolup bölünüp çığıp, Egemendikti tüptöp başqalarğa ülgü bolğon mamleket, bul jolu sayasiy erksizdikten jana qarajattın ayınan artta qala turğan boldu.
Oqtyabr revolyusiyasınan kiyin alğaç arab tamğaları menen jazuu jürgüzö baştağanbız. Andan soñ 1928-jılı latın alfaviti kirgizildi. Latın tamğaların qoldonup jazuu 1940-jıldın ayağına çeyin 12 jıl «ömür sürdü». Uluu Ata Mekendik soğuş baştalğan jıldan tartıp bügünkü küngö çeyin orus tamğası kirill menen jazıp kelebiz. Kirill Soyuz ubağında orustardın jürgüzgön üstömdük sayasatı menen kirgizilgendigi tögün emes. Qırğızstan 15 Respublikanın içindegi başqa türk elderi sıyaqtuu ele anı qabıl alğan. Uçurda ölkö latın ğrafikasına ötüü üçün 5 milliard somdun (137 mln dollar) tegereginde aqça qarajatı kerek degen bojomoldor bar. Latın tamğasına «köçpöy» jatışıbızdın dağı bir sebebi — Rossiya menen bolğon mamilebiz.
Eger latındı qabılday turğan bolsoq, anı özdöştürüü ançeyin dele qıyın bolboy turğandığı qoomçuluqta aytılıp kelet. Birinçiden, latın birinçi jaralıp, düynögö tarağan jazuulardan. Ekinçiden, kirill alfaviti eköösünün ayırmaçılıqtarı az, kirill latındın negizinen kelip çıqqan degen pikir bar. Demek, tooq birinçi jaralğanbı, je jumurtqa? Üçünçüdön, bizde latın jazuusu boyunça tarıhıy tajrıyba bar, jazuunu qoldonğonbuz. Törtünçüdön, qırğız tilinin erejeleri boyunça köygöylör çeçilip qalat.
Maselen, tilibizde 36 tamğa, 39 tıbış bar. Yottoşqon "е, ё, ю, я" tamğaların joyup, tıbıştıq aytılışı boyunça jazsaq jeñil bolmoq. Oşondoy ele "ц, щ" tamğaları, "ъ, ь" belgileri bizge kirilldin negizinde tañuulanğan tamğalar. Alar qırğızdın töl sözdöründö deerlik qoldonulbayt. Ayrım tıbıştar, maselen jumşaq ä (ә) tamğa menen belgilenbey «ögöylönüp» kelet. Ayrımdar «ä» tıbışın tamğağa aylantuunun zarıldığı joq dep taq sekirişet. Menin aytaarım, biz Soyuzdan murastalıp qalğan til boyunça köz qaraşıbızdı özgörtüşübüz kerek. Egemen el bolğon soñ egemen oy jügürtkönübüz abzel. Bügünkü qırğız, keçöökü Soyuz kezindegi qırğız emes. Bizdin bir top mamleketterde bir tuuğan qandaştarıbız, etnikalıq qırğızdar bar.
Maselen, qıtaylıq qırğızdar bizdi çoñ qırğız, özdörün kiçi qırğızbız dep sanaşat eken. Çoñ qırğız bolup turup jerdeşçilikke, uruuçuluqqa bölüngön iygilik alıp kelbeyt. Zaman şarapatı menen qabıl alınıp jatqan sözdörgö qarağanda dialektizm, nareçieler dep atalğan sözdördü, qıtay, ooğan, özbek, tajik jergesindegi qırğızdardın kebinde qoldonulğan ayrım sözdördü irgep, alardın kerektüülörün iştep çığıp, jañı maani berip, qoldonuuğa sunuştasaq qantip bolbosun? Antkeni alar qoldonğon sözdör oşol ele tili buruu bolup sanalğan boordoş qırğızıbızdın sözdörü emespi? Mınday uçurda «ä» tıbışı sözsüz jardamğa kelet. Anı murdağı uçurda elibiz keñiri ele qoldonup kelişken. Bolğonu kirill alfavitinen orun tappay, adabiy tildin normasına kirbey, «ögöylönüp» qala bergen. Misalı, «adamzaat bändäsi» degen söz ayqaşında «pende» sözü «bändä» bolup aytılğan. Munu oroy tüşünö turğan bolsoq, banda-bandit bolup qalabı? Jumşaq aytılğan «ä» tıbışı qırğız tilinin sinğarmonizm zaqonunda da çoñ rol oynoy alat. Sinğarmonizm — ündöştük zaqonu özbek tilinde joyulup ketip, qazaq sözdörü eki-üç muundan soñ ündöşpöy qala turğandığın eske alğanda, anın maanilüülügü zor ekendigin tilçiler aytıp kelişet. Q. Q. Yudahindin sözdügündö da «ä» menen aytılğan sözdörgö keñiri orun berilgen.
Jañı Alfavit Qabıl Aluu Bizge Emne Alıp Kelet?
1) Düynölük maalımattın 70%ı latın tamğasında jazılğan.
2) Internettin tamğası.
3) Türk tildüü elder menen jaqındaşuu prosessin tezdetet.
4) Önükkön Batışqa qaray bağıt alabız.
5) Latın menen kirill tamğalarında oqşoştuq köp, ayırması az. Özdöştürüü ançeyin qıyınçılıq jarata berbeyt.
6) Buğa çeyin çeçilbey kele jatqan qırğız tilinin ğrammatikalıq köygöylörün birotolo çeçip aluuğa mümkündük tüzülöt.
7) Tamğanın sanı 36dan 32ge çeyin qısqarışı kütülöt.
8) Tıbış menen tamğanın san jağınan ayırmalanğan «baş oorusunan» qutulabız.
9) «Aşıqça tamğalar» yottoşqon "е, ё, ю, я" jana "ц, щ" tamğaları, "ъ, ь" belilerinen arılıp, sözdör aytılışı boyunça, tıbıştardın negizinde jazılıp qalat.
10) Jumşaq «ä» tıbışı tamğağa aylanat.
11) Latın tamğasın qoldonğon eldin sanı köp.
Latın alfavitin qabıl aluunun ters jağdayları?
1) Iri summadağı aqça qarajatı sarptalat.
2) Ötüü prosessi köp ubaqıttı talap qılat.
3) Rossiya menen bolğon mamile solğundayt.
4) Baş mıyzamıbız Qonstitusiyağa özgörtüü kiyirüü zarıldığı kelip çığat.
5) Ölköbüzdö jaşap jatqan orus tildüü qalqtın qarşı pikirin küçötöt.
6) Bul ideyanı iş jüzünö aşıra turğan mekençil jol başçı kerek.
7) Uluu muundağılardı oqutup çığuu kerek.
Latınğa Ötüügö Qarşılar:
1) Almazbek Atambaev: «… türk tildüü tatar, başqırlar orus jazuusunda ele jazıp atışat…»
2) Qurmanbek Bakiev: Köp çığım kerektiginen ötüü zarıl emes dep sanağan.
3) Toqon Mamıtov: Taasirdüü bir neçe faqtordu sanap çıqqan.
4) Qanat Sadıqov: Orus tilinin Respublikabızdın önügüüsünö qoşqon salımın aytat.
Qoldooğo Alğandar:
1) Taşboo Jumağulov: Jaqınqı 10 jıl içinde ötüü zarıl dep sanayt.
2) Qanıbek Imanaliev: 2030–2040- jıldarda ötüü kerek dep sanayt.
3) Sırtbay Musaev: Latın tamğasına ötüünü erki küçtüü kişi ğana jasay aların aytqan.
Türk Tildüü Elderdin İntegrasiyası
Türk tildüü elderdin birigişi, jaqındaşı — bul bügün ele payda bolo qalğan masele emes. Soyuz ubağınan, 20-jıldarda jaralğan masele. Uçurunda tektüü elderdin tilin, madaniyatın örkündötüü üçün türkoloğdordun s'ezdi sıyaqtuu jıyındar bolup, iş çaralar birgelikte çeçilip turğan. Oşol kezdegi Stalin başında turğan biylik uluttardın jaqındaşuu prosessterinen çoçulaşıp, bölüp-jaruu sayasatın jürgüzgön dep tartınbay ele aytsaq, ala quştu atınan atağan bolobuz. Emi boordoş elderdin birigüüsünö emne tosqoolduq jarata alat?…
Rasul BAZARBAEV
“Jañı Ordo” geziti. №05 (619), 15-fevral, 2019-jıl.
Maqalanyn tüpnusqasy: Латын алфавитине өтүүнүн күңгөйү жана тескейи
