Поиск

Latyn alfavitine ötüünün küñgöjü cana teskeji

Обновлено: 9 дек. 2019 г.

Aqyrqy mezgilde qajradan latyn alfavitine ötüü maselesi bajma-baj kötörülüp kelet. Deginkisi latyn cazuusun qabyl aluu menen ölköbüz emne tabat? Anyn artyqçylyğy cana kemçiligi cönündö bul maqalada oj corup körölü.

Avtor: Rasul BAZARBAEV

“Cañy Ordo” geziti. №05 (619), 15-fevral, 2019-cyl.


Кыргыз тили, кыргызский язык, кыргызская латиница, алфавит, латын, ариби, арип, алиппе, alippe, kyrgyz language, latin, latyn, latın, alphabet, aribi, qyrgyz, qyrğyz, qırğız, kırgız dili, alfabe, қырғыз, qьrƣьz, قىرعىز, قيرغيز

Tamğalardyn taryhynan


Latyn tamğalary b. z.ç.VII qylymda caralğan. Alğaç 21, anan 23 qlassikalyq tamğa pajda bolğon. Arab cazuusunun pajda boluusu VI qylymdyn baş çenine baryp taqalat. Anda 28 tamğa bolğon. Kirill alfaviti X qylymdyn başynda bir tuuğandar Kirill menen Mefodijdin Vizantija padyşasy Mihail IIItün bujruğu menen pajda bolğon dep cazyp cürüşöt. Alğaç 43 tamğa bolup, anyn 24ü vizantijalyq ustavdyq qattyn negizinen alynyp, 19u qajra iştelip çyqqan tamğalar. Taryh tastyqtağandaj, kirill alfaviti caşy bojunça tamğalardyn eñ caşy bolup sanalat.


Qyrğyz eli qoldonğon Orhon-Enesaj, Ujğur cazuularyn attap ötüp, latyn ğrafikasy dep atalğan cazuunu türk tildüü elderdin qoldonup qalyşy cönündö kep uçuğun baştajly. Türk tektüü elderdin alğaçqy qoldonğon cazuularynyn taryhy ar qajsyl elde ar başqa. Alar qoldonğon cazuulardyn içinen islam dininin taralyşynyn negizinde cajylğan arab cazuulary da çoñ rol ojnoğon. Arabça tamğalar deerlik baardyq türk tektüülörgö qoldonuu üçün cajylğan. Oqtjabr revoljusijasynan kijin da arab tamğalary menen cazuu cürgüzülüp kelgen. Orustar qoldonğon kirill cazuusunun negizinde latyn alfavitin iştep çyğyp, qoldonuu cağy 20-cyldardan baştalat. 1926-cyly Baqu şaarynda ötkön türkoloğdordun I s'ezdinde türk elderi latyn cazuusuna ötüü çeçimin qabyl alyşat. Al — ​janalif (cañy arip) dep atalğan. Sovetter Sojuzunun quramyna kirgen türk elderi janalifti 40-cyldarğa çejin qoldonup kelişti. Latynğa ötüü oşol kezde bir ğana türk tektüülör emes, Sojuz quramyna kirgen başqa uluttarğa da qoldonuu bojunça sunuştar caralat. Oqumuştuular kirill alfavitinin negizindegi latyn alfavitin iştep çyğyşat. Tek ğana 30-cyldarda Stalindin bujruğu menen bul iş toqtotulğan. 40-cyldarda soğuş araketterine bajlanyştuu qağaz işteri calpyğa tüşünüktüü bolsun, bir tilde, birdej aripte cazylsyn degen şyltoo menen slavjan cazuusu dep atalğan kirill Sojuzdun baardyq Respublikalaryna tañuulanat. Al emi Sojuzdan syrtta qalğan türk elderi (azyrqy Türkijany eske albağanda) arab tamğasynda qat cazuu menen qala berişken. Türkija SSSRdin quramyna kirbese da, anyn quramyna kirip qalğan boordoştorunun I s'ezdinde qabyl alynğan maselege tilekteştigin bildirip, Atatürktün araketi menen 1928-cyly latyn tamğasyna ötöt.


Stalindi slavjan uluttary Qudajdan kem emes körüp, syjlağandyğynyn bir neçe sebepteri uşul cerde catat. Birinçiden, orustar Iosif Cuğaşvilinin temirdej bekemdigi menen 2-Düjnölük soğuşta ceñişke cetişkenbiz dep esepteşet. Stalin — ​bolot, bekem degen Lenin syjaqtuu qoşumça at uşundan ulam ajtylyp qalğan degen añyz bar.


Ekinçiden, Sojuz quramyndağy elderde öz tili, öz cazuusu, uluttuq baaluluqtary c. b. maseleler küç alyp, caqyndaşuu araketteri bajqalyp, ulut tyñ çyqmalary baş kötörö baştağan uçurda alardyn çarasyn körüp, tartipke çaqyryp qojuu zaryldyğy caralğan. Buğa 37-cyldağy stalindik repressija cana biz söz qylyp catqan kirill alfaviti dalil bolo alat. Ulutu orus bolboso da dili orus Stalindin orustarğa casağan at kötörö alğys qyzmatyn uşul cerden bajqooğo bolot. Repressija eldin qyjyndaryn qyryp, qarapajym qalqtyn cürögünün üşün alat. Kirill alfavitine capyrt ötüü — ​bijlikti bir qolğo toptop, qaalağandaj qalçooğo yñğaj tüzüp beret.


Sojuz urağandan kijin ar qajsyl mamleket öz başynça erkin sajasat cürgüzö baştajt. Myna oşondo latyn cazuusuna qajrylyp kelüü cağy türk tektüü elderde erkin oj cügürtüünün celarğysy menen qoşo özünön-özü pajda bolot. Bul ar qajsyl mamlekette ar qandaj ubaqta cana türdüü köjgöjlör menen qoştolup, işke aşa baştajt.


Colu torolğon tatarlar


Uçurda RFnyn qurçoosunda qalğan Tatarstanda 90-cyldarda ele latyn ğrafikasyna ötüü araketteri baştalğan. Iri şaarlarda köçölördün attary kirill menen da, latyn menen da cazylğan kermekter azyrqy küngö çejin saqtalyp turat. Mektep oquuçulary latyn tamğasy menen cazylğan kitepterdi 2 cyl ğana oquj alyşty. 2002-cyly RFnyn Mamlekettik Dumasy mamlekettin ajmağyndağy til statusun bekemdöö bojunça myjzam qabyl alat. Bul myjzam ölkö ajmağyna qamtylğan başqa uluttardyn «başyna çabylğan qamçy» boldu. Myjzamda RFnyn ajmağynda baardyq tilder orus tilinin negizinde ğana önügöt dep taq cazylğan. Buğa bajlanyştuu tatarlardyn latyndaşuu araketteri «tupikke» taqaldy. Alardyn el aralyq sotqo qajryluuğa casağan arketteri da tekke ketti, tağyraağy toqtotup qojuunu suranyşty. Tatarlar demin içke qatyp qala berişti.


Qrym tatarlarynyn araketteri


Qrym tatarlary da 1928-cyly latyndy qabyl alyp, 11 cyldan soñ kirill alfavitine ötüşkön. 1990-cyldan baştap alarda da latynğa qajra qajtuu bojunça maseleler qozğolğon. Bul tuuraluu Uqrain Radasynda «Qrym tatarlarynyn mecilisi» dep atalğan top tarabynan masele kötörülgön. Atalğan ujum oşol kezde ele RFnyn ajmağynda tyjuu salynğan ujumdardyn qataryna kirgen. Tağdyr bujruğu menen Qrym Rossijağa qoşulğan ubaqta «Qrym tatarlarynyn mecilisi» ofisialduu bijlik butaqtaryna kijligişpesin degen talaptar ajtylyp çyqty. Bajağy ele öz ajmağynda «başqa tilderdin önügüüsü orus tilinin negizinde cürgüzülsün» degen myjzamğa taqap, qrym tatarlarynyn araketterin işke aşqys qylyp «tuşap» saldy.


Erte qyjmyldağan özbekter


Özbekter latyn ğarfikasyna ötüünü 1993-cyly baştap, etap menen cürüp olturup 2010-cyly toluq ajaqtaşty. Latyn tamğasyna capyrt köçköndön kijin praqtika cüzündö anyn ajrym cetişpegen caqtary bajqalğan. Caqynda özbek oqumuştuulary «reformalanğan alfavitti reformaloo» bojunça masele kötörüp çyğyşty. Uçurda bul ölkönün aldyğa qaraj taştağan qadamy ijgiliktüü bolup, latyn tamğasyna ötüügö araket casağan türk tildüü mamleketterge tacryjba qatary ülgü bolup berdi.


Türkmöndör da tynç catpady


Türkmöndör da qyrğyzdar syjaqtuu 1928-cyly latyn ğrafikasyna ötüp, tildegi ajrym köjgöj caratqan tataaldyqtardan ulam 1936-cylğa çejin alfavitti 3 colu «tüzdöögö» tuura kelgen. Anan kirill alfavitinde cürüştü. Egemendik alğan alğaçqy cyldarda latynğa «köçüü» maselesi qajradan qozğolup, Saparmurad Nijazovdun Carlyğynyn negizinde cumuşçu top tüzülgön. 1993-cyly Meciliste latynğa ötüünü 3 cyldyn içinde işke aşyrabyz degen menen, 2000-cylğa çejin sozulup ketken. Türkmöndör tamğa almaştyruunu el aralyq bajlanyşty keñejtüü maqsaty menen motivdeştirişet. Oşol ele kezde qazaqtar syjaqtuu bilim berüünü 3 tilde (türkmön, orus, anğlis) alyp baruu bojunça proğrammalar iştelip çyqqan. Munu menen latynğa köçsö ele orustu çanğandyq bolot degen köz qaraştyn negizsiz ekendigin dalildej alyşty.


Azerbajcandar alğa cylabyz dep


Başqa türk tildüü elder murda arab cazuusun qoldonup kelgen syjaqtuu azerbajcandar da arab tamğalaryn qoldonuşqan. Latyn cazuusuna köçüü cağy bularda tee XIX qylymdyn orto çeninde ele qozğolğon. Biroq, ijgilik 1922-cyly kelip, 1925-cyldan tartyp latynğa ötüşkön. Oşol ele uçurda arabça cazuunu paraleldüü türdö qoldono berişken. 1992-cyly aqyryndap latyn alfavitine qotoruluu işi baştalyp, al 2001-cyly ajağyna çyqty.


Qazaqtar keleçekke qam körüp


2018-cyldyn 19-fevralynda qazaq prezidenti Nursultan Nazarbaev kirillden latynğa «köçüü» tuuraluu Carlyq çyğardy. Ağa ylajyq, 2025-cyly qazaq tuuğandar latyn alfavitin qoldonuuğa ötöt. Qazaq ökmötü demilgeni qolğo alyp, Uluttuq qomissija tüzdü. Iş-çaralardyn proğrammasy bekitilip, qamylğa baştaldy. Latynğa ötüü etap-etaby menen cürüp, tüşündürüü-maalymat işteri, qonferensija, tegerek stol, internet arqyluu video bloqtordu taratuu syjaqtuu maseleler «Ruhanij cañyruu» proğrammasyna qamtylğan. Keleçek maalymat tehnologijasynyn, internettin qylymy ekendigin eske alyşyp, «QazaqLatynKeyboard» qomplekstüü proğrammasyn iştep çyğyşqan. Qompterdin qlaviaturasyna kirillisadan latynğa yqçam qotoruuluu bojunça atajyn basqyç kirgizüü cağy plandalğan. IT tehnologija caatynda işterdi ceñildetüü maqsatynda orfoğrafija, usulduq, atooluq maselelerdi cöngö sala turğan cumuşçu toptordu tüzüştü. Qazaq prezidenti Nursultan Nazarbaev «Keleçekke qaraj köz qaraş: qoomduq añ-sezimdi modernizasijaloo» dep atalğan proğramma iştep çyqty. Qazaqtar orustun kirill cazuusunan baş tartyp, düjnö elderi, anyn içinen türk tildüü elderde keñiri qoldonulup kele catqan latyn ğrafikasyna ötüünü añ-sezimdi modernizasijaloo qatary sanaşat. Bulardy latyn ğrafikasyna ötüünü keç baştaşqan degen tuura emes. 1912-cyly caryjalanğan «Qazaqstan — ​2050» dep atalğan strategijada latyn tamğasyna ötüü cağyn planğa kirgizişken.