Поиск

“Tegin” sözü tegin cerden caralbağan: Qyrğyz pasportu cana ortoq latyn alfaviti tuuraluu oj coruu

Обновлено: 9 дек. 2019 г.


Taryhçy cana publisist Tynçtyqbek Çorotegin bul bloğunda zamanbap söz taanuu maselelerinen tyşqary qyrğyzça pasportto ysymdy tuura cazuu cana bir qatar türk qalqtary üçün ortoq latyn alfavitin qalyptandyruu köjgöjlörü cönündö talquuloo üçün oqurmandarybyzğa “cem taştajt”.

Avtor: Tynçtyqbek Çorotegin


Кыргыз тили, кыргызский язык, кыргызская латиница, алфавит, латын, ариби, арип, алиппе, alippe, kyrgyz language, latin, latyn, latın, alphabet, aribi, qyrgyz, qyrğyz, qırğız, kırgız dili, alfabe, қырғыз, qьrƣьz, قىرعىز, قيرغيز
Ala-Toodon tündükkö ketken azyrqy köçmön cigit Qyrğyzstandyn içki pasportun cana Orusijanyn pasportun qarmap ojluu turat.

Tegin


Mağa Facebook arqyluu bir cigit qajrylyp, “tegin” sözün ysymğa qoşuunun kelip çyğyşy tuuraluu ojumdu surady. Bul termin caatynda “Söz taanuu” qurcununda murda da talquu bolğon. Qysqaça ajtaarym, orto qylymdardyn erte mezgilinde Qyrğyz qağanatynda cana başqa ajrym türk mamleketterinde “tegin” sözü qağandan yldyjqy tepkiçtegi coğorqu daracaluu, tektüü aq söökkö, qağandyn urpaqtaryna berilçü, any azyrqyça “qanzaada” (prinse) dep çeçmelej alabyz.


Al emi 1989-cyldyn 23-sentjabrynda (myndan çejrek qylym ilgeri) qyrğyz tilin mamlekettik til qatary caryjalağan myjzamdyn avtorloru “tegin” sözünö cañy ömür, cañy maani yroolop, farsy tilinde cana azerbajcan tilinde “zade” (variant: “zoda”) – “(tölönçönün) urpağy” degen, orusça “-ov” degen ysym caratuuçu müçölör syjaqtuu ele “tegin” sözü da qyrğyz tegatyn (familijasyn) carata alat degen bütümdü myjzam türündö sunuştaşqan.


Al kezde da, kijin dele men myjzam çyğaruu bijlik butağyna eç bir tieşesi bolboğon qarapajym atuul qatary “tegin” terminine cañy mazmun bergen myjzamçylarğa bul reformatorduq sunuşu üçün yraazyçylyq bildirip keldim.


Ajrymdary uşul sözdü Çorotegin tañuulağan eken dep sanaşat. Bul – cañylyştyq. Qyrğyz myjzamçylary mağa uşul sözdü adabij tegatym qatary Çoro degen çoñ atamdyn ysymyna calğaştyruuğa (Çoro+tegin) 1989-cyly ojdo coq cerden col açqanyn dağy bir iret basa belgilegim kelet.


Negizi, qyrğyz myjzamçylary “tegin” sözün “tek” uñğu sözünön casaşqan. Bajyrqy “tegin” (“qanzaada”, “qağan urpağy”) sözü dele “tek” sözünön casalğan. Bul eki arakette teñ eç bir ajyp coq.


“Siz, emne, özüñüzdü qağandyn urpağy qatary sanajsyzby?” degen qaqşyq surooğo cooptu myndajça uzatqym bar:


- Albette, başqa tilden alynğan “-ov” degendi tegatybyzğa calğaştyrğanğa qarağanda, nuqura qyrğyz sözün (“tegin”, “uulu”, “qyzy”) tegatybyzğa calğaştyryp, Qyrğyz bababyzdyn, Manastyn urpağy ekenibizdi, qul emestigibizdi tastyqtap catabyz da.


Bügünkü “myrza” sözü da orto qylymdardyn soñundağy “emirzaada” (emirdin, bektin urpağy) sözünön maanisi özgörüp bizge cetken.


“Esensiñbi, Çoke!”


Ajtmaqçy, 1989-90-cyldary cañy myjzamdyn küüsü menen pasporttu özgörtöörümdö pasport bölümün tejlegen atqaminerler “tegin” sözün öz atañdyn (Qadyrmambet) ysymyna ğana calğaştyra alasyñ”, dep çyğyşty. Men bolsom çoñ atam Çoro acynyn ysymyn adabij tegatym qatary saqtap qaluunu çeçtim.


Andan beri çejrek qylym aqqan suudaj ağylyp öttü... Oşentip, bir ele uçurda menin Çorotegin cana Çoroev degen tegattarym biri-biri menen çataqtaşpaj ele meni turmuştun tar col, tajğaq keçüülörünön aman-esen ötkörüp kelişet. Menin cağdajymdy tüşünüü menen qabyl alğan zamandaştaryma yraazymyn.


Ajrymdary ğana çataşyp, Tynçtyqbek atymdy unutup, oñojuraaq cağyna qaçyryp (çağymda, “Çorotegin” sözün estöö “Tynçtyqbek” sözün estegenge qarağanda alda qança ceñil oqşobojbu!), mağa: “Al-cajyñ qandaj, Çoke!” - dep qajryla qalyp cürüşöt. “Menimçe, öz ysymy ajtylğan sajyn, yramatylyq çoñ atamdyn al-cajy caqşy ele bolso kerek”, dep içimden qompojup qojom.


Pasport – kimdigibizdin dalili


Uşul tapta Orusijağa ketip catqan ajrym curttaştarybyz al caqtağy ajrym açyq ce tymyzyn şovinistterden cazğanyp, öz tegattaryndağy “tegin”, “uulu”, “qyzy” sözdörün qajra öçüröp, “-ov” müçösün qoşup özgörtüp catyşat.


Qyrğyzstandyn özündö bolso post-sovettik sabatsyz atqaminerler cazğan cana aligiçe saqtalğan erecenin ajynan içki pasportto (ID, Aj-Di) “Bökön” sözü “Boqon” bolup, “Ömür” sözü “Omur” bolup, “Ümüt” sözü “Umut” bolup, “Küñötaj” ysymy “Qunotajğa” ajlanyp, “Kökköz” bolso “Qoqqoz” dep qubulup, Cañybajlar qyrğyzça ele pasportto Džanibajğa ajlanyp, ajtor, tiri şumduq oqujalar orun alyp catqan kez.


Bir qyrğyz professoru 2013-cyly qyrğyzça kitep caryjalaptyr. Anyn muqabasynda tegaty Džusupbekov dep cüröt.


“E qoquj, qyrğyzça kitepke Cusupbekov dep ele qojbojsuñarby?” – dep basmaçydan (basma üjünün ökülünön) surasam:


- Biz da al caryqtyq aqsaqalğa ajttyq. “Azyrqy Aj-Di uşintip cazylyp qalyptyr. Avtorduğumdu tastyqtaj albaj qalyp cürböjün, uşundaj ele qaltyrğyla” dep könböj qojdu, - dedi basmaçy qurbaldaşym.


Uşundan ulam oj ketet: balkim, qyrğyz myjzamçylary qyrğyz pasportunda ysymdarybyzdy kiril cazmasynda da, latyn cazmasynda da eki variantta cazuu üçün col açyp berişeer. Oşondo ğana "ÖÑÜ"büzdü saqtap qalçudajbyz.


Maselen, qyrğyzça kirilçe “Cañybaj Ömürtegin” dep, anyn yldyjqy sabynda orusça kiril cazmasynda “Džanybaj Omurov” dep cazsa bolot (azeriler sovet dorunda ele pasporttun orusça betinde Aliev dep, azerbajcança betinde Əlizade dep cazyşçu).


Içki pasporttoğu latyn aribindegi ysymdy çet eldik pasporttoğu latyn aribindegi ysym menen birdej cazuu talabyn qojup, coğorudağy örnök bolğon ysymdy, maselen, qyrğyzça latyn aribinde Cañybay Ömürtegin, al emi anğlisçe latyn aribinde Janibay Omurtegin dep qoş variantta cazsa dele bolot. (Nemisterdin Müller tegatyn anğlisçe Mueller dep da cazyşat emespi).