Поиск
«Qırğız tarıhının tamırı tereňdedi»
- 24 мая 2019 г.
- 6 мин. чтения
Обновлено: 25 июл.
Qıtay oqumuštuuları bayırqı qırğız tarıhına baylanıšqan düynölük ilimpozdordun emgekterin jıynap, alardı doorlor boyunča irettep čığaruuğa kirišti.
Avtor: Bektaš Şamşıev
«Muras» fondunun jetekčisi, tarıhčı-oqumuštuu Qıyas Moldoqasımov.
Jaňı dolboorğo qırğızstandıq oqumuštuular da tartılğan. Bayırqı qırğız tarıhın izildöö maseleleri tuuraluu aytıp berüünü ötünüp qabarčıbız Bektaš Šamšiev Qırğızstandın prezidentine qaraštuu «Muras» ilimiy-qoomduq fondunun jetekčisi Qıyas Moldoqasımovdu kepke tarttı.
«Azattıq»: - Qıyas mırza, kiyinki kezderde bizdegi qızuu kepke aylanğan tema - qırğızdın bayırqı tarıhının dağı arı «jılıšı», tereňdeši bolup turat. Jiz iš boyunča Qıtayğa eki iret bardıňız. Kiyinki saparıňızdın jıyıntığı bayırqı qırğız tarıhı dağı tereňge ketkendigi tuuraluu bolup atat. Ušuğa kenenireek toqtolo ketseňiz...
Moldoqasımov: - Ušul jıldın 25-28-apreldegi jumušču saparında prezident özü Qıtaydın tarıhčıları menen qızmattašuuğa qızıqčılığı bolup, alar menen joluğušuunu kün tartibine kirgizgen eken. Prezident menen joluğušuu učurunda Qıtaydın Qoomduq ilimder aqademiyasının Tarıh izildöö institutunun jetekčisinin orun basarı, ošol institutqa qaraštuu Evraziya tarıhın izildöö borborunun direktoru, professor Li Szinsyu prezidentke ušul jağımduu qabardı ayttı. Qıtaydağı Tarıhtı izildöö institutunda ištegen eň belgilüü tarıhčı Yu. Tayšan - bayırqı qıtay tarıhı boyunča iri adis. Ošol oqumuštuu izildep oturup qırğızdarğa tiešelüü bizdin zamanğa čeyinki H qılımğa tiešelüü jaňı maalımattardı taap čıqtı. Bul maalımattarda qırğızdar ošol mezgilde ele «jooker el, arğımaq attardı köp baqqan, bay turmušta jašağan özgöčö el» dep süröttölüptür. Mına ošol süröttömösün, maalımatın prezidentke aytıp bergenden kiyin bul biz üčün özgöčö bir jaňılıq boldu. Anan sırtqa čıqqandan kiyin qızığıp, men anı dağı taqtooğo araket qıldım. «Jaňılğan joqsuňarbı? Ušul taq boldubu?» – desem: «Yu. Tayšan - ar bir doqumentke, jazğan maqalasına ötö oluttuu qarağan özgöčö oqumuštuu, ošon üčün bul jerde jaňılıštıq joq. Buyursa, anın keňiri maqalası jaqında jıynaqqa čığat. Al jıynaq Qıtay El Respublikasının törağasının Qırğızstandağı mamlekettik iš saparının učurunda eki ölkönün baščılarına rasmiy tapšırılat. Ošon üčün bul ačıq, taq maalımat», - dep ošol jerden žurnalistterge professor L. Szinsyu özü da maeginde aytıp berdi. Demek, bul bizdin tarıhıbızdı arı jıldırat. Ošondo buğa čeyin biz 2200 jıl dep kelsek, emi 3 000 jıl dep toluq batıl ayta bersek bolot.
«Azattıq»: - Qırğız tarıhı negizgi üč bölükkö bölünüp kele jatat. Bayırqı qırğız tarıhı bizdin zamanğa čeyinki III – V qılım dep aytılat. Siz aytıp atqan maalımattar ačıqqa čığıp, ilimiy qoldonuuğa kirip qalsa, ošondo bizdin bayırqı tarıhıbız bizdin zamanğa čeyinki qančančı qılımğa kirip qalat?
Moldoqasımov: - Bizdin zamanğa čeyinki H qılım. Bügünkü kün menen alğanda, segiz qılım artqa ketti. Buğa čeyin III qılımdın baštalıšı, II qılım dep atpadıq bele? Segiz qılım artqa jılıp, 3000 jıldıq tarıhı bar bolup qaldı. Bul «Borbor Aziyadağı eň bayırqı qalq» degen aqademik V. Bartolddun aytqandarın andan narı da bıšıqtayt. Ošol kezdegi qırğızdar menen teňata bolup birge jürgön, birge jašağan qošuna elderdin köpčülügü deerlik bügün tarıh arenasında joq. Bir ğana Qıtay eli qaldı, qalğandarı joq. Bizdin tarıhıbız ötö bay, bayırqı el ekenibizdi sıymıqtanuu menen aytuuğa negiz bar.
«Azattıq»: - Sizdin Qıtaydağı iš saparıňızda bolğon dağı bir maanilüü jaňılıq - qıtaylıq kesiptešteriňizdin aytuusu boyunča, qırğız tarıhına baylanıštuu japan, qorey, qıtay, anan evropalıq tarıhčılardın emgekterin čoğultup, özünčö bir izildöö, ošondoy ele Qıtaydın jazma bulaqtarında, arhivderinde, kitepqanalarında čoğulğan materialdardı da iretke salıp, ušul bağıtta išter jürörü aytılıptır. Ušul išterdi ayta ketseňiz.
Moldoqasımov: - Azırqı qıtay oqumuštuuları izildöönü qomplekstüü jürgüzüšöt eken, izildöö usulu da bašqača. Alar bašında ele aytıšqan: «Biz qırğızdın bayırqı tarıhına baylanıšqan maalımattardın baarın čoğultabız». Anı alar atqarıštı. Ošol materialdarda qoreyalıq, japoniyalıq, evropalıq oqumuštuular, SSSRdin murdağı aymağındağı, anın ičinde qırğızstandıq tarıhčılardın jarıyalanğan emgekterin toluq čoğultup, ošolordun en negizdüülörün irgep Tarıh izildöö institutuna qaraštuu Evraziya izildöö borboru jıl sayın atayın jıynaq čığarat. Bıyılqı jıynaqtı alar bayırqı qırğız tarıhına arnap jatıšat. Al jıynaq basılıp dayar bolğonu qaldı. Ošonun ičine jaňı tabılğan Yu. Tayšandın maqalası qošo čığıp jatat. Bul qırğız tarıhına ötö kerektüü emgek. Jıynaq anğlis tilinde čığat, anı biz bul jaqtan qırğız tiline qotortup alsaq bolot. Ošonun ičinde da Qıtayda azır birgelešken izildööbüzdö atayın top tüzülgön. Anın ičinde onğo jaqın tarıhčılar bar. Qıtaydın bayırqı tarıhın izildegen oqumuštuular tartılğan. Tarıh izildöö institutunda ištebegen tarıhčılar sırttan tartıldı. Misalı Van Je - anın Sin imperiyası boyunča maqalaları jarıyalanğan. Jaqında ele Germaniyadan doqtorluğun jaqtap barğan jaš qıtay oqumuštuusu bar. Han, Tan, kiyinki Qara qıtaylar dooru, Monğol, Sin, Manju dooru, iši qılıp, büt bardıq doorlor boyunča bular bölüšüp alıšqan. Ošol Evraziya izildöö borborunda emgektengen Sengeli degen monğol jigit bar eken. «Čınğız qandın doorunda, ağa čeyin, andan kiyin qırğızdar tuuraluu maalımattar tarıhıy bulaqtarda köp učurayt» deyt. «Bayırqı doorlor boyunča arhivdik doqumentterdi jıynap jatam» deyt. Anın maqalası da jıynaqqa čığıp jatat. Ar bir door boyunča čoň jaňılıqtar čığıp jatat. Mına, ötköndö yanvar ayında barıp Tarıh izildöö institutunun direktoru, professor Bu Henjun menen qol qoyup atqanda ošol ayttı: «Manju dooruna tiešelüü 2800 betten turğan bulaq čıqtı. Emi anı qotorsoq anın ičinen da köptögön maalımattar čığat». Ar bir door boyunča čıqqan maalımattar aqırındap izildenip, qotorulup jatat. Ošonun ičinen bizge alğačqı jaňılığı - qırğız jönündögü eskerüü, hronikağa jazılğan eskerüü, bul bizdin zamanğa čeyinki X qılım dep berišti.
«Azattıq»: - Bul jaqšı, emi özübüzdün čarbabızğa keleli. Bu jasalıp jatqan išter qıtay tilinde. Munu sizdin kesiptešteriňizdin qırğız je orus tiline qotoruu mümkünčülüktörü barbı?
Moldoqasımov: - Bizde eski qıtay tilin bilgen adister sanaluu ele. Muratbek Imanaliev tıšqı išter ministri bolup sayasatqa ketti. Quban Jusaev elčilikterde ištedi. Murdağı prezidenttin tušunda ağa material toptooğo tapšırma berilgen. Al anı jasay alğan joq. Taalay Beyšenaliev degen dağı bir oqumuštuubuz bar. Qıtay arhivderine ištöögö jiberilgen joq. Ošonduqtan azır qıtaylıq oqumuštuular jardam berip jatıšat. Anın ičinde bizdin qızılsuuluq Jarqın Tursun degen qızıbız bar. Ošol Jarqın Tursun arqıluu qıtaylıq kesiptešterim menen taanıšıp, Beejinde alar menen süylöšüp, bıltır el aralıq Altay izildöönün 61-ilimiy jıyınına, Üčünčü düynölük köčmöndör oyundarına čaqırıp, alardı bul jerde prezident qabıl alıp, alar bul jerden qırğızdardın köčmön duhun körüp, tarıhıy jayları menen taanıšıp čıqqandan kiyin bul iške batıl kirišti. «Ağa čeyin Quban aytqanda köp dele maani berip, qabıl alğan emespiz» dešken. Ušul jaqtan barğandan baštap özgöčö šıq menen ištey baštaštı. Albette, alar tekstterdi eski qıtay tilinen jaňı qıtay tiline özdörü qotorušat. Bizde jaňı qıtay tilin bilgen adister köp. Eski qıtay tilin bilgender deerlik joq. Ošol joluğušuuda prezident ušul maseleni da qoydu. «Emi bizge eski qıtay tilin bilgen adisterdi dayardağanğa jardam bergile» dedi. Alar dayar. «Han, Tan dooru boyunča eski qıtay tilin bilgen bir adisti, monğol tilin bilgen, monğol dooruna tiešelüü bir adisti, anan sin, manju tilindegi bir adisti dayardap bersek, siler üčün eň kerektüü adister ušular eken» dep atıšat. Janağı qırğız qızıbız bizge köp jardam beret. Anan qıtay tilin bilgen qırğızčağa oodarču qotormočular bar, ošolorğo qayrılabız. Ošolordun jardamı menen bul iš aldığa jılat.
«Azattıq»: - Mına ušulardın negizinde qırğız tarıhın jazuu qonsepsiyası özgörüügö učuraybı?
Moldoqasımov: - Mına, Qıtay hronikasındağı eň alğačqı jazma 2200 jıldan 3000 miň jılğa čeyin jıldı. Bul čoň özgörüü. Emi oquu kitepteri, buğa čeyin qoldonulup kelgen emgekterdin bardığı ušuğa jaraša özgörülöt. Andan sırtqarı azır ar bir door boyunča özünčö bir jaňılıqtar čığıp atat. Alardın ičinde qırğızdarğa tiešelüü köp maalımattar bar. Buğa čeyinki jazılğan tarıhıbız toluqtalat. Eň qızığı - bizdin topto jaš qıtay oqumuštuusu bar, atı Sun Hau, qara qıtay boyunča čoň adis. Ušul ilimpoz «Manas» menen «oorup qaldı». Jusup Mamaydın qıtay tiline qotorulğan «Manasın» oqup čıqtı. Anğlis tilindegi izildöölördü oqup čıqtı. Bizden čıqqan Radlov, Yunusaliev, Valihanov, Aytmatov, Auezov öňdüü avtorlordun emgekterinen toptolğon anğlis tilindegi jıynaqtı alıp bardım ele. Ošol «Manas» eposundağı tarıhıy oquyalarğa tiešelüü tarıhıy doqumentter čığıp qalsa, bul ilgeri bayağı Šlimandın Troyanı ačqanday ačılıš bolup qalğısı bardır dep, ušu kezde arhivderdi qazıp izildep jatat.
«Azattıq»: - «Manastın» jaraluu dooru da bizde üč mezgilge bölünüp kelatat. Qıtay oqumuštuuları anı qaysı qılımdarğa dep boljošot eken?
Moldoqasımov: - Sun Haunun salıštırıp čıqqan alğačqı bojomolu qara qıtaylar dooruna tiešelüü boluš kerek degenge taqaluuda. Qara qıtaylar, kidandar dooru, alardın Borbor Aziyağa kirip kelip, čabuul qoyup, ošondoy bir opur-topur išteri «Manas» eposunda balkim čağıldırılıp qalğandır dep arhivderden izdey baštadı. Anan Sengelinin «Čıňğız han dooruna tiešelüü ayabay köp maalımattar bar eken» degeni da qızığuu jaratpay qoyboyt. Buğa čeyin učqay maalımattardı tarıhta jazıp kelbedik bele? «Qırğızdar aq šumqarın tapšırıp, Čıňğız hanğa tartuulap berip, soyuzdašıp, baš iyip qalğan» dep. Emi jaňı maalımattar čığıp qalsa Čıňğız handın askerlerinin quramı qanday bolğon, ošol mezgilde qırğızdar qanday pozisiyanı qarmağan - ošondoy bir oquyalar dağı kenenireek berilet. Manju dooruna tiešelüü 2800 betten ötö čoň maalımattar čığarına išenem. Qısqası, ötkön jıldan beri qıtaylar menen süylöšüp, biz barıp čaqırıp, ulam-ulam qabar alıp turğanıbız biz üčün jemištüü bolup jatat. Mına, üč aydın ičinde qırğız tarıhına baylanıštuu čoň jaňılıqtı alıp čığıštı. Kelišim boyunča bul beš jıldıq möönöt, kerek bolso andan kiyin da uzartılat. Aldıda čoň išter bar. Buğa bizdin mamleket baščı da qızığıp, jardam körsötüügö ubada berdi. Qošuna mamleketter buğa čeyin milliarddağan aqča bölüp, Qıtaydın arhivderinde izildöö išterin jürgüzüp, tom-tom kitepterin čığarıšqan. Al emi bizde qomplekstüü izildöö jaňı ele baštaldı. Bul qırğız qoomčuluğu üčün jooptuu, kerektüü iš. Alar bizge anğlis tiline qotorup berse, anı özübüz da tereňireek izildöögö mümkünčülük ačılıp, bizde da bul iške salım qošqusu kelgen kesiptešteribiz bar. Buyursa, bıyıl iyunda Biškekte ötčü ŠQU sammitinin aldındağı ilimiy jıyınıbızğa bizdin tarıhtı izildegen qıtaylıq oqumuštuular kelišet. Alar 20-iyunda žurnalistter üčün čoň basma söz jıyının ötkörüšöt. Ošol ele künü qırğız-qıtay tarıhčılarının qatıšuusunda iri ilimiy jıyın ötöt. Al jıyında Qıtaydan kelčü segiz tarıhčı öz maalımattarı menen bölüšöt. Ošol jıyın, alar alıp kelčü jıynaq menen taanıšqandan kiyin bizdin tarıhčılar da jandanat, qızığuusu artat, anan emgekterine jaňı toluqtoolordu, taqtoolordu kirgizet ğo dep išenip atam.
«Azattıq»: - Irahmat, Qıyas mırza, išiňizde iygilikterdin arbın bolušun qaalaym!
Maqalanın tüpnusqası: «Кыргыз тарыхынын тамыры тереңдеди»
